МОНГОЛЫН ОРОН СУУЦНЫ АРХИТЕКТУР

Монголын орон сууцны архитектур 

     Хүмүүсийн орон сууц нь овог үндэстнүүдийн оршин тогтносон цагаас хойшхи түүхэн хөгжлийг тусган харуулахаас гадна тэдгээр үндэстнүүдийн эдийн засаг,соёлын өвөрмөц онцлог шинж чанарыг мөн нэгэн адил тодорхойлдог.

    Орчин үеийн монголын газар амьдарч байсан эртний хүмүүс нь Ази,Европын нутагт амьдарч байсан хүн төрөлхтний нэгэн адил хад хавцлыг сууц болгон ашиглаж байсны ул мөр одоо хүртэл үлджээ.

              Ийм дурсгалын нэг бол баруун монголын Хойт цэнхэрийн агуйн хормойд голын хайрган чулуун эдлэл их байжээ. Агуй дотор заан,үхэр,аргал,тэмээн хяруултай төстэй зэрлэг ан амьтаны дүрс байжээ. Иймээс тэр агуй Уралд байдаг Каноп² ба Франц, Испанид байдаг дэлхийд алдартай агуйн адил чулуун зэвсгийн үеийн хүмүүсийн орогнодог байр байсан гэж үзэж байгаа юм. Балар цагийн хүмүүс модны мөчир шургаагаар саравч хийж,үйс ба холтсоор бүрсэн овоохойнуудад амьдардаг байв. Чулуун зэвсэгийн эцэс,хүрэл зэвсэгийн эхэн үед араатан амьтаны ясаар хийсэн сараалжин ханатай, арьсан бүрээстэй сууц буюу монгол гэрийн хэв маягтай төстэй дугуй хэлбэрийн нүхэн гэр үүсчээ.

 
  Гэр маягийн орон сууц хэрэглэж байсныг Говь-Алтайн Цагаан голын хаднаас археологич Ц.Доржсүрэнгийн олсон гэрийн зураг³ С.В.Кисселев 1931-онд Боярын хадан дээрх бичиглэлийг үзэж байгаад олсон зураг⁴ гэрчилж байгаа юм Сыма-цины⁵ тэндэглэлээс үзэхэд хүннүгийн сууц нь эсгий гэр байжээ.⁶

Я.бичурин хүннүгийн тухай бичихдээ; <<Эсгий гэр бол хүннү нарын орон сууц нь байсан юм. Энэ гэрийн хогшлыг ердийн хөсөг,тэргээр зөөдөг байв. Хятадууд Хэ-ли-шань уулыг орхиж нүүхийг Хүннүгийнхнээс шаарджээ. Энэ уулынд гэр,тэрэг хийхэд шаардагддаг мод ургадаг учир тэд нүүхийг татгалзжээ.⁷ гэжээ. Түрэгийн хаадууд гэрээ торгоор бүрдэг байсан тухай зарим эрдэмтэдийн бүтээлд өгүүлсэн байдаг.⁸ Эдгээр ба бас бус баримтаас авч үзэхэд монголын эсгий гэр хэдэн мянган жилийн турш (Барагцаалбал 2500-3000 жил) нүүдэлчин аймаг улсуудын сууцны хэрэгцээг хангаж байжээ.

   Монгол газар нутаг дээр оршин суугчдын дунд мал аж ахуй хөгжиж, түүний дагуу нүүдлийн амьдрал зонхилж байсан учраас хялбар энгийн хийцтэй, зөөж барихад тохиромжтой,цаг агаарын хатуу нөхцөлд зохицсон сууц шаардагдсан байна. Энэ бүх шаарлагад тохирсон сууц амархан бүтээгүй нь мэдээж. Эхлээд овоохой,дугуй хэлбэртэй нүхэн нэрт суудаг байв. Хүмүүсийн оюун ухаан,хөдөлмөрийн багаж зэвсэг сайжирч,улмаар нүхэн гэрээ газар дээр баридаг болж өнөөгийн гэрийн маягтай төстэй гэр хийдэг болжээ. Түүгээр ч үл барам зарим үед Монголчууд гэрээ тэргэн дээр барьдаг болжээ.

    Улмаар мал аж ахуйтны хэрэгцээг хангаж чадахуйц амархан задлаж угсардаг одоогийн гэр гарч иржээ. Аажимдаа янз бүрийн хэлбэртэй сууц цацар асар,майхан,жодгор буй болжээ. Монголын орон сууц ийм замаар олон мянган жилийн турш хувьсал өөрчлөлтүүдийг туулжээ.

                                                      Майхан

 

         XIII зууны үед Монголд ирж байсан Европын нэрт жуулчин Марко Поло <<Монголчууд бусдын газар нутгаар аялахдаа бороотой үед толгой хоргодох жижиг майхан,зэвсгээс өөр юу ч авч явдаггүй >>⁹ гэж бичжээ. Эртний нүүдэлчин овгуудын майхан нь хэв байдлаараа орчин үеийн монголчуудын дунд дэлгэрсэн энгийн хийц бүхий бөх бат,хөнгөн жингийн майхантай ойролцоо байв. Майханы голын хэсэг нь хоёр нарийвтар багана буюу яс мод,мөн хөндлөн мод буюу дам нуруунаас бүтнэ. Хоёр  багананд бэхэлсэн дам нуруунд хэлбэрийн хувьд харилцан адил эсгэж оёсон давуун далбааг нөмөргөж барьдаг.

   Монгол майхан нь бусад улсын хэрэглэдэг майхнуудаас хэлбэр маягаар өөр бөгөөд татуурга хэрэглэдэггүй байснаараа онцлогтой. Харин татуургын үүргийг зөв байрлуулсан давуун бүрээс гүйцэтгэнэ.

    Жирийн малчдын хэрэглэж байсан майхан бол ямар ч чимэглэл,хээ угалзгүй,энгийн жирийн байдаг бол язгууртан баячуудын майхан хэлбэр  дүрс,хэмжээгээрээ ялгагдахаас гадна янз бүрийн хээ угалзтай байв. Майхан дээр голчлон ан амьтан ба алхан хээ,өлзий утас гэх мэтийн хээ угалзуудыг шаглах буюу зээгт маягаар хийхдээ хээ угалзыг шилж тохируулдаг байв. Үүнд: гэрийн эзэн ба түүний гэр бүлийнхэнд урт удаан наслах,зол жаргалыг ерөөх зэрэг билэгдлийн шинжтэй хээ угалзыг тавьдаг байжээ.

Майхнаас гадна монголчууд нь жодгорыг (Зодын гэр) хэрэглэдэг байв. XVII зуунаас хойш жодгорыг голчлон тэнүүчилж явдаг бадарчин,удган нар хэрэглэдэг болжээ. Тэнүүлчин майхны төрөлд асар багтана. Асар нь голдуу баяр ёслол,элдэв тэмцээн,ан авлахад хэрэглэдэг багтаамж ихтэй сууц юм. Плано Карпини,долоон зуу гаруй жилийн өмнөх том асрын тухай бичихдээ <<Биднийг очиход том гээчийн цагаан даавуун асар барьчихсан байсныг хараад түүнд хоёр мянга гаруй хүн багтаамаар том юм байна¹⁰ гэж бодсон >>гэжээ.

Мухлагт тэрэг ба чингэлэгт тэрэг: 

           Энэ нь алс холын аянд хэрэглэдэг аян замын сууц юм. Учир нь холын аян замд үлдэх,хоноглож буудаллах үед мухлаг тэргэндээ унтаж амардаг тул мухлагт тэрэг бол аяны сууцны үүрэг гүйцэтгэж байсан орны нэг хэлбэр байв.

Дайн байлдаан ба гэнэтийн довтолгооны үед нэг газраас нөгөө газарт яаралтай нүүхэд мухлагт тэрэг тохиромжтой байв. Мөн эд хогшлыг мухлагт хадгалдаг байжээ.

   Эртний түүхчид мухлагт тэргийг <<Хар тэрэг>> гэж нэрлэсний учир голчлон хар ноосоор зулсан эсгийгээр бүрснээс юм уу эсвэл эсгий нь элэгдэж хуучраад хар болсноос ч байж болох юм гэж үзэж байна. Марко Поло монголын нүүдэлчдийн энэ сууцыг хараад бичихдээ <<Тэд тэмээнд хөллөсөн бүхүүлтэй тэргэнд эхнэр,хүүхэд,хоол унд,гэр орний хэрэглэлийг ачиж явдаг бөгөөд хур бороо бүтэн өдөрч орсон доторхи зүйл нь нордоггүй юм байна.>>гэжээ.¹¹ Нүүдэлчин овог аймгууд бүрхүүлтэй тэрэг хэрэглэж байсан тухайд холбогдох мэдээг үүнээс өмнө Геродот зэрэг зохиолчдын бүтээл ч дурдсан байдаг.¹² Дээр үед монголчууд нүүж,шинэ нутагт буухдаа хүн ба малаа элдэв довтолгооноосхамгаалахын тулд гэрээ тойруулан тэрэгнүүдээр хороо барьж хамгаалалт болгодог байжээ.¹³

Тэрэгт гэр:  

Монголчууд гэрийг тэргэн дээр тавихаас гадна тэрэгт мухлаг,тэрэгт чингэлгийг нүүдлийн орон сууцанд өргөн хэрэглэж байсан байна. Гэрийг тэргэн дээр барьж ашиглахын зэрэгцээ аян замын орон сууцны гол үүргийг гүйцэтгэж байсан мухлагт тэрэг ба чингэлэгт тэргийг аажимдаа зөвхөн эд хогшил хадгалахад өргөн ашигладаг болжээ. Тэргэн дээр барьдаг эсгий гэрийг хэрэв удаан хугацаагаар буудаллах болбол тэрэгнээс нь буулгаж барьдаг байжээ. Ийм гэрийг хоёр ба дөрвөн дугуйтай тэргэн дээр барьж хялгасан дээсээр бэхэлдэг байв. Тэр үеийн гэрийн тухай Вильгельм де Рубрук<<Дорнодын улс орнуудаар жуулчилж  явсан тухай>> бичсэн тэмдэглэлд дурдахдаа <<...тэдний унтдаг сууц нь тэргэн дээр барьсан дугуй хэлбэртэй,саваа модоор хийсэн,яс модон дээвэртэй юм. Орой нь пиишингийн яндантай төстэй хүзүүвч байдаг. Гэрийн бүрээсэнд цагаан эсгий хэрэглэдэг. Ихэнх эсгийг шохой,цагаан шороо ба нунтагласан ясны хольцоор маажинддаг тул эсгий нь их гялалзсан өнгөтэй болдог. Заримдаа хар эсгий бүрээс хэрэглэдэг>> гэжээ.¹⁴В Рубрукийн бичсэн нь <<Гэрийн хүзүүвчийг>>элдэв зүйлээр чимж,их гоёмсог болгодог байсан гэжээ.<<Үүдний эсгийнд араатан шувуу, жимс, мод зэгийг дүрслэн хатгаж оёно. Ийм сууц нь асар том бөгөөд заримдаа өргөнөөрөө 30фут ч хүрдэг. Би тэрэгний дугуйны¹⁵ хоорондох зайг нэг удаа хэмжиж үзсэн юм. Зай нь 20 фут болохоос гадна гэр ачиж явсан тэргэнд хөллөсөн үхрийг тоолоход арван нэгээр хөллөсөн хоёр эгнээ 22 байлаа>>¹⁶ гэж тэмдэглэжээ.

Монголчуудын тэрэгт гэр нь XIII зуунаас хойш нилээд хугацаанд орон сууцны үүргийг гүйцэтгэсээр байсан боловч ширүүн дайн байлдааны үе намдах хирээр тэргэнд бэхлэж барьсан ийм гэрийн хэрэгцээ аяндаа багассан бөгөөд XVI зууны үеэс эхлэн одоогийн хэлбэр маягийн эсгий гэрийг хэрэглэх нь түгээмэл болжээ.

                                                                Монгол гэр

          

                  Монголын архитектурын хөгжилд монголчуудын үндэсний гэр асар их үүрэг гүйцэтгэжээ. Энэ нь Монгол гэр өөрийн нөлөөг Монголын архитектурт аль хир тусгагдсанаар хэмжигдэнэ.
                   Монголын нутаг дэвсгэрт нутаглаж байсан эртний овог аймгуудын орон сууц болох эсгий гэрийн түүх бол манай он тооллоос 500 зуун жилийн тэртээ үес тухайлбал: эсгий хийж  гэрээ бүрдэг болсон цагаас эхлэх юм. Иймд монгол гэрийн хөгжил нь 2500-3000 жилийн түүхтэй. XIII зууны монгол гэр,орчин үеийн монгол гэртэй нилээд төстэй байсан боловч зарим талаар өөр байсныг эрт үеийн түүхчдийн бүтээлээс үзхэд тодорхой. 

       Жишээ нь тэр үеийн гэрийн талаар Плано Карпини бичсэнийг үзвэл<<Саваа ба нарийн модоор хийсэн дугуй хэлбэртэй майхантай төстэй, гэрийнхээ голд гал түлдэг учраас утаа гарч болохуйц мөн гэрэл оруулах зорилготой орой дээрээ цонхтой. Дээвэр,туурга,үүдийг нь эсгийгээр хийжээ. Зарим өргөө том,зарим нь жижиг байсан нь ядуу ба чинээлэг амьдралтай холбоотой. Гэрийг малын нуруунд ачаад буулгаж босгоход хялбар атал заримыг нь буулгаж болохгүй байсан учир зөвхөн тэргэн дээр барьсан байдаг байжээ>> гэж бичсэн байна. Мөн цааш нь бичихдээ <<Гэрээ тэргээр зөөхдөө багахан тэргэнд бол нэг шар,томхонд гурав, дөрөв, заримдаа түүнээс ч олон шар хөллөдөг. Дайн ба ердийн нүүдэл хийхэд гэрээ үргэлж авч явдаг>>17 гэжээ. Үүнээс авч үзэхэд олон мянган жилийн өмнөх гэр бол монголчуудын дайн ба нүүдлийн амьдарлын шаардлагыг хангасан орон сууц байжээ.

1-Х Пэрлээ<<Монголын эрт үеийн картын сан>>ШУА-ын архив
2-Централено-азиатский очаг полеолитического искусства. Вестник Академий наук СССР,¹1 1968
3-Ц Доржсүрэн<<Эртний судлал-угсаатны бүтээл>> 1953 он
4-С В Киселев <<Древняя история южной Сибири>> 1951 он Москва
5-Хятадын түүхч
6-Манай тооллын өмнөх II-I зуун <<Хүннүгийн нүүдэлчин үндэстний аж ахуйн тухай бичсэн тэмдэглэлд үлдээжээ >>
7-Я Бичурин <<Иакинф>> Монголын тэмдэглэл 1828 он
8-Л Н Гумилев<<Древние тюрки>> изд “Наука” М 1967 он
9-Марко Поло <<Путешествие в 1286 году по Татарий и другим странам Востока>> СПб1837
10- Вильгельм де Рубрук <<Путешествие в восчотные страны>> А С Суворина.1911 он
11- Марко Поло <<Путешествие в 1286 году по Татарий и другим странам Востока>> СПб1837
12-Харузин. Этнографическое обозрение ин XXI Москва.1894 он
13-Одоо ч зарим газар  тэрэгнүүдээ эгнүүлэн тавьж малаа хашдаг заншал бий
14-Вильгельм де Рубрук зохиол
15-Дугуй ширмэн цөн нь 8-12см-ийн диаметртэй зургаан хошуутай байсан бололтой. Ийм хэмжээний цөн 52 ширхгийг 1948-1949 онуудад Хархориноос олжээ.
16- Вильгельм де Рубрук зохиол
17- Вильгельм де Рубрук зохиол

                               Д.Майдарын "Архетиктур ба хот байгуулалт" номноос

MS:  Монголын архитектур, үндэсний хэв маягийн барилгын дизайн гэхээр яалт ч үгүй гэр хамгийн түрүүнд санаанд орж ирдэг дээ. Гэр нь Монголын архитектурын нэг хэсэг тэр дундаа орон сууцны архитектурын гол төлөөлөгч хэдий ч Монголын архитектурыг зөвхөн гэрээр төсөөлөх нь өрөөсгөл ойлголт болно. Монголчууд эрт дээр үеэсээ нүүдэллэн амьдарч ирсэн ч түүхэндээ суурин хот, балгас багагүй барьж байгуулсан ард түмэн юм. Бидний хамгийн сайн мэдэхээс алдарт Хар хорин балгас(хот) байна. Дэлхийн талыг эзлэхдээ Монгол угсааны хаад, ноёдуудын бариулсан, байгуулсан архитектурын үнэт бүтээлд тооцогдох олон байгууламж байдаг. Яг энэ талаарх " ЭЗЭНТ ГҮРНИЙ СОЁЛЫН ДУРСГАЛУУД"  гэрэл зургийн үзэсгэлэн хоёрдугаар сарын 28-наас гарувдугаар сарын 18ны хооронд Монголын уран зургийн галерейд "Тархан суурьшсан монголчууд" ТББ-аас зохион байгуулж байна. Энэ үзэсгэлэнгийн талаарх дэлгэрэнгүйг эндээс үзнэ үү.  Мөн Монгол гэрийг гадаад орнуудад ихээр сонирхох болсон тухай манай блогийн " Моодонд орсон Монгол гэр " бичлэгийг санал болгож байна.

Дараа дараагийн бичлэгтээ Монголын түүхэндэх суурин байгууламжууд, орд харш, хот, балгасын талаар, Монголын архитектур олон үндэстний архитектурт хэрхэн нөлөөлсөн талаарх мэдээлэл судалгааг оруулж байх болно.

 Бэлтгэсэн:

 Mongol style's admin BA - Бидэнтэй хамт байгаарай.

Read More

ДЭЛХИЙД ӨРСӨЛДӨХ МОНГОЛ КИНО УРЛАГ

Дэлхийд өрсөлдсөн Монгол кинонуудаас

“Монголд кино урлаг байна уу” гэсэн асуултаар киноны уран бүтээлчдийн амыг тагладаг байсан цаг саяхан. Монголын кино урлаг нэгэн үе уналтад орж, мөхлийн ирмэгт хүрээд байсныг мэргэжлийнхэн ч хүлээн зөвшөөрдөг. Гэвч хэдхэн жилийн өмнөөс сэргэсэн монгол кино өдгөө олон улсын алдартай наадмуудын шилдгээр шалгарч, дэлхий даяар гайхагдаж байна.

2005 оны Оскарын шагнал гардуулах ёслолд анх удаа монгол кино нэр дэвшиж, мөхөл рүүгээ зам нь шулуудаад байсан Монголын кино урлаг эргэн сэргэж байгааг дэлхий нийтэд дуул­гасан. Найруулагч Д.Бям­ба­сүрэнгийн “Ингэн нулимс” хэмээх энэхүү кино 2004 оны дөрөвдүгээр сараас Вашингтоны кинотеатруудад гарч эхэлсэн билээ. Мөн оны сүүлчээр Будапешт хотын театруудад гарч хэлэхэд Унгарын сонинд “Бодит байдал, драмыг гайхалтай сүлжин, нэг нэгэнд нь уусгасан бөгөөд уламжлал, ид шид, гэр бүлийн нэгдмэл байдал, өдөр тутмын амьдралын салшгүй хэсэг болсон, алсын нэгэн өвөрмөц соёлд аваачив” хэмээн бичиж байв.
2005 оны гуравдугаар сард Германы “Толь” сэтгүүлийнхэн тус киноны уран бүтээлчдийг дугаарын зочноороо урьсан юм. “Хүмүүс яагаад танай киног үзэх дуртай байна вэ” гэсэн сэтгүүлчийн асуултад тэд “Тайвшралыг олдог юм” хэмээн хариулжээ.
Оскарын шагнал гар­дуулах ёслолын Баримтат киноны төрөлд өрсөлдөж буй киноны нэрсийг танилцуулах мөчийг монголчууд тэсэн ядан хүлээж байлаа. Хүлээсэн мөч ирэхэд “Цогт тайж”, “Ардын элч”, “Сэрэлт”, “Өглөө” Тунгалаг Тамир”, “Мандухай цэцэн хатан” зэрэг алдарт бүтээлийг өлгийдөн аваад өдгөө 70 насны босгыг даваад яваа Монголын кино урлаг, найруулагч Д.Бямбасүрэнгийн хамтаар Оскарын тайзнаа анх удаа заларсан билээ.

“Ингэн нулимс” хэдий­­гээр Оскар хүртээгүй ч Евро­пын зах зээлээс 40 сая еврог хоромхон зуур “шүүрсэн” юм. Бүр Америкийн зах зээлд нэвтэрч Зүүн өмнөд Азийнхныг шуугиулаад амжсан. Найруулагч бүсгүйн хэлснээр “Монгол ахуй, монгол зан заншил, нүүдэлчдийн сэтгэлгээ дэлхий даяар “моод”-нд орж, Америк, Европыг дурлуулж чаджээ”.

Дараа жил нь мөн л най­руулагч Д.Бямбасүрэн­гийн “Шар нохойн там” кино Европ даяар шуугиулж, АНУ-ын “Наmpton”-ы олон улсын кино наадмын шилдгээр шалгарсан. Энэ “Шар нохойн там” кино наадамд шилдэг кино, шилдэг зураглаач, шилдэг хөгжим гэсэн гурван төрлөөр тэргүүлэв. Ийнхүү Монгол кино дахин дэлхий дахиныг шагшруулав.

Өнгөрсөн онд Франц-Германы дөрөвдүгээр кино наадмыг Монголд зохион байгуулсан юм. Уг наадмыг найруулагч Д.Бямбасүрэнгийн “Эзэн Богдын эр хоёр загал” киногоор нээв. Монголын кинотеатруудад ердөө дөрөвхөн хоног гарсан уг киног удалгүй National Geographic Вашингтонд гаргаж, кино урлагийн өндөр мэд­рэмж, том шалгууртай Америкийн үзэгчдэд танил­цуулжээ.
Д.Бямбасүрэнгийн Евро­пын зах зээл рүү татсан эх­ний шан ийнхүү амжилттай болж, араасаа олон монгол киног дагууллаа.

“Хадаг” бүрэн хэмжээний уран сайхны кино Венецийн олон улсын 63 дахь кино наадмаас “Ирээдүйн алтан арслан” шагнал хүртлээ. Хэдийгээр монгол кино биш ч Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Б.Дамчаа, МУСТА Д.Цэрэндарьзав, нэвтрүүлэгч Б.Цэцгээ нарын монгол жүжигчид тоглосон, Монголын тухай өгүүлсэн учир монголчууд энэхүү мэдээг сэтгэл догдлон хүлээж авсан юм. Ийнхүү гараагаа амжилттай эхэлсэн “Хадаг” улмаар Торонтогийн олон улсын кино наадамд оролцож, дэлхийд алдартай найруулагч, зураглаач, жүжигчдийн гайхширлыг төрүүлсэн билээ.

Хонконгийн Урлагийн төвөөс зохион байгуулдаг “ifva” буюу Бие даасан богино хэмжээний киноны наадмаас Монголын баримтат кино шагнал хүртлээ. “Азийн шинэ хүч” хэмээх номинацид Ази тивийн 500 гаруй найруулагч өрсөлдсөнөөс Монголын “Зуд. Хүйтэн симфони” баримтат кино шүүгчдээс тусгай байрын шагнал гардав. Уг киноны зохиогч, найруулагчаар М.Буянбадрах, зураглаачаар З.Мөнхзол нар ажиллажээ.

“Зуд. Хүйтэн симфони” өмнө нь Германы Лейпци­гийн олон улсын баримтат ки­ноны наадам, АНУ-ын “Hot springs” наадмын албан ёсны хөтөлбөрт шалгарч байсан, дэлхий даяар гайхагдсан бүтээл юм.


Өнгөрсөн онд ОХУ-ын нийслэл Москва хотноо болсон адал явдалт кино болон хууль сахиулах сэдэвт нэвтрүүлгийн “Детек­тивФест” олон улсын 13 дахь наадамд монгол кино мөн л дээгүүр давхисан. Уг наадмын үзэгчдийн анхаарлыг хамгийн их татсан ангилал нь бүрэн хэмжээний уран сайхны киноны төрөл байв. Энэхүү төрөлд АНУ-ын “Оргосон гурван өдөр” уран сайхны кино шилдгээр шалгарсан бол Монголын “Татар ажиллагаа” тусгай байрын шагнал хүртсэн юм.
Өнгөрсөн онд АНУ-ын Хавай хотноо болсон “48 цаг” олон улсын кино наадамд Монгол Улсаа төлөөлөн оролцсон “Зүүд” кино “Монголын шилдэг кино” номинацийн эзэн болж, шилдгийн цомыг эх орондоо авч ирсэн юм. Богино хэмжээний киноны энэхүү наадамд 2500 гаруй баг, 135 мянга гаруй уран бүтээлч өрсөлджээ.

Мөн 2011 оны сүүлчээр АНУ-ын Нью-Йоркийн Олон улсын кино наадамд Монгол Улсаас анх удаа оролцсон “Тайгын дууч” “2011 оны Олон улсын шилдэг баримтат кино”-гоор шалгарав. Уг кино удалгүй Нью-Йоркийн “Куад” кинотеатрт гарч эхэлснээр америкчуудыг шуугиулж чадсан юм. “Тайгын дууч”-ын уран бүтээлчид өнгөрсөн зургаадугаар сард болсон Каннын кино наадмын тайзнаас дээрх шагналаа гардсан билээ.

Удалгүй “Doz” интер­таймэнтийн бүтээсэн “Хөх толбот хүмүүс” киноны нээлт Францад болж, урлагийн асар өндөр мэдрэмжтэй тэндхийн үзэгчдийг алмайруулсан. Улмаар Каннын дэлгэцнээ заларсан анхны монгол кино болж, Хонконгод болсон олон улсын кино фестиваль, “Фильм маркет” олон улсын бага хуралд амжилттай оролцов.

Хамгийн сүүлд Египе­тийн нийслэл Каир хотноо “Formula Mundi-12” олон улсын кино фестивальд найруулагч Б.Баяр эх орноо төлөөлөн, “Би монгол хүн” баримтат киногоороо 45 орны 208 кинотой өрсөлдөж, дэд байрын шагнал хүртлээ. Наадмын шүүгчид “Би монгол хүн”-ийг “Дэлхий нийтээрээ байгалиасаа хол­дон, төмөрлөгийн нийгэм рүү өөрийн эрхгүй хөл тавьж байгаа энэ цаг үед зөв шийдэлтэй, сайн уран бүтээл болжээ” хэмээн үнэлсэн байна.

Ийнхүү монгол кино, Монголын уран бүтээлчдийн сэтгэхүй дэлхий дахинд үнэлэгдэж эхэллээ. Монголчууд кино хийж чаддагийг, Монголын кино урлаг хөгжлийн шат руугаа явж байгааг дэлхий дахин хүлээн зөвшөөрөв.

 “Монголын кино урлаг хөгжиж байна уу” хэмээх асуултад ам бардам хариулах бодит хариулттай ч болов.

Эх сурвалж: Өглөөний мэдээ сонин
MS: Монголын кино урлаг уламж хөгжсөөр л байна. Алдаа оноотой, амжилт ололттойгоо урагшилсаар өөрийн гэсэн өнгө төрхтэй харваас Монгол кино байна л даа гэж хэлэгдэхээр тийм онцлогийг хадгалан дэлхийн түвшинд хүрэх болтугай..
Бидэнтэй хамт байгаарай.

Read More

Mongol style reclam

 

Бойтогтой Монгол

 

Сосa Соla

Түмэн хишигтэн, Tumen khishigten

Read More

ГЭР ХААНХЫНХ ВЭ?

  Баруун болон бусад орнуудад гэр нь материалын хувьд өндөр техологийг тэвтрүүлэн сууцны нилээн моодонд орж байгаа төрөл санагдаад гадаадад Монгол гэр хэрхэн хэрэглэгдэж, олонд танигдаад байгаа тухай бичихээр болоод судлаад явлаа л даа. Тэгээд ер нь гэр хэзээнээс яаж үүссэн юм гээд..(Монгол гэрийн тухай Монголын сууцны архитектур бичлэгт нилээн дэлгэрэнгүй байгаа сонирхоод үзээрэй) За тэгээд цаашлаад гадаадад баригдсан гэрүүдийг үзээд эхэлтэл Португалийнх байл уу даа.. нэгэн амралтын газар олон төрлийн гэртэйгээрээ онцлогтой гэсэн байхаар нь сонирхсон чинь Афгани, Монгол, Сафари, Жайпур, Маймани гэсэн 5н төрлийн ( зарим нь урьд сонсож байгаагүй л нэр байх юм. Хаана байдаг.. улс орон юм..) гэр байнаа. Би ч "гэр"-г зөвхөн Монголынх гэж бодож явдаг хүн юм л даа. Тэгсэн энд тэндхийн баахан газрын гэрүүд байхаар нь гайхаад юу билээ..Гэр гээд викигээс хайгаад судлаад үзлээ..тэгсэн гэр нь төв азийн нүүдэлчин ардын уламжлалт сууц бөгөөд монгол, түрэг гэр гэсэн хоёр үндсэн ангилалд хамруулна. За тэгвэл түрэг үндэстэн гэж одоогийн аль улс юм, гэр нь чухам манайхаас ямар ялгаатай юм бол гээд түрэг улсыг өөрийн хүрээнд жоохон судлаад үзлээ.
Түрэг угсаатны тухай википедиад бичихдээ: 
Түрэг (улс, үндэстнээс ялгаж тодорхойлсноор Түрэг угсаатан) – Нийтийн он тооллын зургаадугаар зуунаас нэр тодорч, өдгөө Евразийн Азербайжан, Түрк, Түркмен, Үзбек, Хасаг, Хиргис гэсэн зургаан улсын үндсэн хүн ам болж, Орос, Хятад, Иран, Афган, Тажик, Ирак, АНУ гэх мэт бусад улс орноо цөөн хувийг эзлэн оршин сууж байгаа, Алтай язгуурын Түрэг салбарын төрөлх хэлтэй (Түрэгжин хэлтэн, Түрэг төрлийн хэлтэн) бүлэг ард түмэн, 160-170 сая хүнтэй угсаатан.
Түрэгүүд түрэг ард түмнүүдийн хэлээр ярьдаг.
Дэлхийн бусад орнуудтай адилаар түрэгүүд бусад ард түмэнтэй цус холилдсон. Түрэг хэлээр ярьдаг орчин үеийн олон үндэстэн түрэг соёл болон түрэг хэл Евразийн орнуудад нөлөө үзүүлснээс болоод үүсэцгээсэн гэдэг. Тийм учраас цусан түрэгүүд (эртний түрэгүүдийн хойч үе) болон түрэг хэлтнүүдийг (түрэг хэлтэй Евразийн орнууд) ялгаж салгах хэрэгтэй. Одоогийн байдлаар түрэгүүд Дундад болон Төв Ази, Кавказ, Өмнөд болон Зүүн Европт болон бүр цаашаагаа Оросын Зүүн хавиар ч байдаг. Цөөн тооны түрэгүүд Баруун Европ, Америк болон Хятадад суурьшицгаадаг.
Түрэгүүдийн түүхэн нутаг бол Төв Ази (Алтайн нуруу). Удаан хугацааны турш түрэгүүд болон монголчууд зэрэгцэж амьдарсан ба бие биенийхээ хэлийг мэддэг байжээ. Дундад Зууны үед түрэгүүд баруун руу нүүж эхэлсэн юм.
Даяарчлалын ачаар болон бусад орнуудтай цус холилдсоны үр дүнд түрэг ард түмэн түүхэн нутгаасаа хальсан юм. Орчин үеийн түрэгүүд дэлхийн өндөр хөгжилтэй орон болох АНУ, Франц, Герман, Канад, Скандинавын орнууд, Австрали болон Шинэ Зеландаас гадна Иран, Орос, Ирак, Хятадад амьдарцгаадаг ажээ.
Евразид Түрэг хэлтэй ард түмэн ихээр байдаг (гэхдээ эртний түрэгүүдтэй цус нэгтэн биш, хэлийг нь л өвлөж авсан). Дэлхий дээрх түрэг туургатнуудын тоо одоогийн байдлаар 150 саяд хүрдэг ажээ. Түрэг үндэсний хамгийн их хувь нь буюу 50-60сая нь одоогийн Түрк улсад суурьшсан байдаг юм байна. Тэгээд л Туркууд Монголчууд бид нэг үүсэлтэй, угсаа гарал нэг гээд л сүрхий элгэмсэг харьцаатай байдаг юм байна л даа ( одоо л мэдэж байгаамуу гэж хэлэх байх даа хүмүүс хэ хэ...). 
Тэгэхээр түрэг үндэстэн нь төв азид Монголчуудтай зэрэгцэн оршин суудаг байсан бөгөөд яваандаа нүүдэллэн одоогийн евразийн нутгаар ихээр тархсан юм байна. Иймдээ ч түрэг үндэстэн Монголчуудын адил гэр сууцанд амьдардаг байсан нь ойлгомжтой боллоо. Одоо тэгэхээр Түрэг үндэстэн дээр дурдагдсан алтайн язгуурын түрэг хэлтэй 160-170н сая хүнтэй тус угсаатаны Азербайжан, Түрк, Түркмен, Узбек, Хасаг, Хиргисээс гадна Орос, Хятад, Иран, Тажик, Ирак тэр байтугай бүр АНУ-д ч өөрсдийн гэр сууцаа хэрэглэж байх магадлалтай болж таарч байна уу.

За тэгвэл түрэг үндэстний гэрийн тухай Монгол гэрээс ямар ялгаатай, одоо хэр хэрэглэдэг, ямар улсууд, ямар зориулалтаар хэрэглэдэг талаар олж мэдэхийг хичээе. 

 Гадна харагдах байдлууд

 Баганагүй бөгөөд унь нь төгсгөл хэсгээрээ дугуйрсан хэлбэртэй байдаг юм байна.

Гаднаас нь харагдах өнгө үзэмжний хувьд манай гэр хамаагүй илүү үзэмжтэй санагдлаа.

 Гадна талаасаа Монгол гэртэй харьцуулбал харьцангуй өндөр харагдаж байна. Баганагүй байдаг нь нэг гол ялгаа гэж ойлгогдлоо. 

 Гэрийн дотор харагдах байдал

 Гадна талаасаа ч дотор талаасаа яндан зуух, харагдахгүй байсан нь түрэг үндэстэн ихэнхдээ дулаан орнуудад суурьшсантай холбоотой юм болов уу. Магадгүй гэртээ биш гадаа хоол ундаа хийдэг байж болох юм. Ер нь бол манайхтай адил тулга, зуух нь голдоо байрладаг л юм байна.

 Жижгэвтэр л гэр харагдаж байх юм. Гэхдээ нилээн өндөр байгаа биз. 

   
  Түрэг гэр баганагүй байдаг нь минийхаар нүүдэллэн явсан түрэг үндэсний суурьшсан газар болон Монголын цаг агаарын ялгаа, тухайн газар нутагт ургадаг гэрийн түүхий эд болох модны ялгаа болон аж төрөх байдлын ялгаатай талуудаас болсон болов уу. Монгол гэрийн тооно, унь зэргийн модыг зорж нилээн бат бөх, түүнийгээ дагаад хүнд байхаар хийцтэй байдаг бол түрэг гэрийнх харьцангуй хөнгөн чанрын хийцтэй харагдаж байна. Бараг модны мөчир, ишийг холтсоос нь салгаад тэр чигээр нь хийдэг юм шиг л. 
Монгол гэрийн дээвэр намхан байдаг (цаг агаарын онцлогоос болдог болов уу) нь салхины ачааллыг бага өртөх сайн талтай ч цасны ачаалал их авна. Тиймээс Монгол гэрийн бүтцэд цасны ачааллаас шалтгаалан багана байх шаардлагатай байдаг болов уу. Нөгөө талаас ардын зан үйл, уламжлал, бэлэгдэлийн утга учиртай ч байсан байх.

   Одоо ч гэсэн түрэг үндэстэний үр удам Түркместанд гэр сууцаандаа амьдарч байдаг. Гэхдээ хот суурин газраа ховор бөгөөд голдуу алслагдмал сумд, суурингуудын мал аж ахуй эрхлэгч иргэд нь гэр сууцандаа суудаг байна. 

Халуун байдаг болохоор зуухаа дотроо бус гадаанаа байрлуулсан байгаа нь харагдаж байна.

За тэгэхээр миний олж харсанаар Казак үндэсний гэр, бусад тэр Афган, Сафари, Жайпур гэгдэх гэрнүүд  болон АНУ, Англи зэрэг улсуудад үйлдвэрлэгддэг модерн болгон сайжруулсан гэрнүүд нь түрэг гэртэй илүү төстэй, санаа авсан гэж харагдахаар байна.

Казак гэрийн хувьд түрэг гэрээс илүү өнгө үзэмжтэй харагдсан. Түүнээс гадна Түрэг, Монгол гэрийн нэг гол ялгаа нь тоонны хийц байдаг юм байна. Өөр өөр дизайнтай, утга учиртай хийцтэй гэсэн үг. 

Казак гэрийн гадна харагдах байдал

 

 Казак болон Түрэг гэрийн тооно

 Монгол гэрийн тооно

            
За тэгээд эцэст нь Дэлхийн аль ч улсад бай, ямар гэр ч байдаг бай Монгол гэрийг бусад гэрээс ялгарах тод томруун онцлогтойг мэддэг хүмүүс нь хэн ч, хаанах нь ч хэлдэг юм билээ. Бид л өөрсдөө сайн мэдлэггүйн байна...Ичмээр л юм.. Тэгэхээр гол гол онцлог нь буюу Монгол гэр гэсэн тодотгол нь юундаа байна вээ гэхээр...
- хоёроос дээш баганатай, тоонны дүрс өөр, хананаас бусад модон хэсгүүдийг өнгө будгаар гоёлон будсан байдаг. 
- гэр гэгч сууцыг зүгээр нэг орон сууцны нэг төрөл бус жинхэнэ уран барилга гэдэг талаас нь уран хийцтэйгээр уламжлан хөгжүүлж ирсэн, хөгжүүлсээр ч байгаа
- түүхий эдийн онцлогоос хамааран бат бөх, униний хийцлэлээрээ ялгаатай.
      Бүхий л гадаадад баригдсан гэрүүдээс хамгийн ганган, хамгийн үзэж сонирхууштай нь Монгол гэр л байна. 
            Гэхдээ бид зүгээр манайх гээд суулгүйгээр дэлхийн өвд бүртгүүлэн, бататгаж авах нь чухал болов уу. Аягүй бол цаад Хятад нөхдүүд чинь Өвөр Монголоор далимдуулаад л манайх энэ тэр гэж юм хэлэх гээд л бодлого явуулаад л байж байгаа байх даа. 

Мөн манайд дэлхийд хаа ч байхгүй нэг хотжилтын бүс байдаг нь " гэр хороолол (yurt guarter)" юм. Гэр хороолол гэхээр бохир заваан орчин, агаарын бохирдол гэж бодогдоод л алга л хийчихвэл, байшингаар л соличихвол сайхан болчих гээд байдаг даа. 

Гэр хороолол барилгаар солигдож дуусахад бидний гэр хороолол гэсэн нэршил арилах байх л даа. Гэхдээ би бол авч үлдмээр байна. Гол нь гэр хорооллын сөрөг ойлголтыг л эерэг болгох хэрэгтэй. Ингэхийн тулд хөрс бохирдуулдаггүй, гал түлдэггүй орчины тохижилт нь сайн, өнгө үзэмж нь дээшилсэн, орчин үеийн технологийг ашигласан байх шаардлагатай.  Хэрэв гэр хорооллын айлууд нэгдээд шинэчилсэн төлөвлөлтөд орохыг хүсвэл төвийн ч бай, өөрийн эх үүсвэрээр ч бай цэвэр бохир дулааныг нь улсын зардлаар шийдэж өгөх боломжтойг хотын захирагч Э.Бат-үүл хэлсэн байгаа. 
Барууны өндөр хөгжилтэй орнууд байшин, бетон хийцээс татгалзаад эрүүл, эко гэх тодотготой зүйлд тэмүүлэн эргээд гэр сууцыг судлан хөгжүүлэн амьдарч эхлээд байхад бид заавал яагаад байр сууц гэж явж байгаад эргээд гэрээ санах ёстой гэж. Цаг хугацааг товчилж, урдаас нь угтья л даа. Бидэнд боломж илүү их байгаа нь ойлгомжтой.

          Дээрх зургууд дахь гэрийн тухай бичлэгийг уншаад зарим хүмүүс бид дандаа хоцрох юмаа гэсэн байсан. Бас тийм ч хоцорчихоогүй гэж бодож байна. Америкт үйлдвэрлэдэг гэрийн хувьд гадна дулаалга, модны боловсруулалт гээд харьцангүй hi-tech ашигладаг юм байна. Үнийн хувьд 4500-12000 ам.доллар. Тэгэхээр чинь 3н өрөөтэй байрнаас 3н өрөөтэй гэр нь (шугам шүлжээг улс даана гэж үзвэл) 10 дахин хямд болж байна гэсэн үг байна. Бид илүү хямд ч хийж болох юм. 
       Тэгэхээр бидний хувьд гэрийнхээ ерөнхий онцлогийг ( 2-c дээш баганатай, тооно болон унины хийц, хээ угалз) алдагдуулалгүйгээр нано дулаалга ашиглан, өндөрлөж, хэмжээг томосгох, өрөөнд хуваагдах боломжтой болгосноор заавал бетонон байшин гээд байх шаардлагагүй мэт санагдна. Ингэхдээ аль болох эко, сэргээгдэх эрчим хүч зэргийг ашиглахыг чухалчлах хэрэгтэй. 

     Тэгээд жинхэнэ утгаараа модерн гэр хорооллыг бий болгох юмсан. Ямар ч байшин байхгүй..дан дугуй цагаан гэрүүд..ногоон байгууламж, зам талбай, дотроо цэвэр бохиртой, хашаандаа бассейнтай, арын цэцэрлэгтэй...Тэгвэл ямар гоё харагдах бол. 

 

        Дэлхийн хаана ч байхгүй орчин үеийн нүүдэлчдийн онцлогийг харуулсан хотжилтын бүс. Бид дэлхий дээрх сүүлчийн нүүдэлчид, бид хотод сууришсан ч гэсэн өөрсдийн онцлогтой хотжилтын хэв маягийг үүсгэж чадсан тэрнийгээ яагаад сайжруулаад аваад үлдэж болохгүй гэж. Ингэж чадвал бид сүүлийн нүүдэлчид гэдэг нэрээ хадгалан хойч үедээ үлдээж болно. 
        Би архитектор хүний хувьд гэр хорооллыг ингэж шинэчлэвэл гадаадын жуулчдад ч, бидний бахархал болсон үндэсний орон сууцны архитектурын хувьд ч, дэлхийн эко чиг хандлагын хувьд ч.. магадгүй энэ шинэ гэр хороолол нь( гол нь эко, сэргээгдэх эрчим хүч зэргийг ашиглах) дэлхий дээрх хотжилтын жишиг эко бүс болон алдарших бус уу...
       Миний бие хувь хүнийхээ хувьд Архитектурын Fusion стилийг илүүтэй сонирхдог болохоороо ч тэр үү уламжлалыг орчин үетэй холин гэр хорооллоо модерн гэр хороолол болговол сайхан даа гэж бодож байж болох юм. 
      Харин угшигч та, залуу үеийнхэн та бүхэн энэ талаар ямар бодолтой байна? Би лав гэр яаж ч сайжирсан суухгүй дэг гэж бодож ч байж болох юм..юу гэж бодож байгаагаа бичээрэй.
      Харин таалагдаж байвал, санаа нийлж байвал бидний олон нийтийн блогт байгаа энэ бичлэгийг бусад Монголчууддаа тараан санал бодлыг нь сонсоход хувь нэмрээ оруулаарай. Бичлэгийн эх сурвалжыг буюу манай блогийг дурдахыг хүсье. ( илдэв хов жив Share хийж байснаас айн ;0)

 

Зургийн эх сурвалж: www.google.com
Мэдээллийн эх сурвалж: www.en.wikipedia.org
www.mn.wikipedia.org

Бэлтгэсэн: 
Mongol style админ BA
Бидэнтэй хамт байгаарай.
www.momgol-style.blogspot.com
www.mongol-style.mn

Read More

ГАЙХАЛТАЙ БҮТЭЭЛ , ГОЁ КЛИП

Ширээ нуур:

Traditional Mongolian Long Song with modern twist "Schurankhai" by Mongolian Honoured singer Uuriintoya.

Халуун элгэн нутаг:
Traditional Mongolian Music & Dance Ensemble. One of Mongolia's best known songs "My Beloved Country" song. Played by artists of the 'Mongolian National Song & Dance Academic Ensemble'.

Шанзны гурвал: Элсэн махан.
 Traditional Mongolian Musical Instrument Shanz with Modern Twist Mongolian Tune - "Sandy Desert". Have you been before the "Gobi Desert"?

We are organising Gobi Desert off road KTM motorbike tours in Mongolia. Visit: http://www.mongolia.co.uk/group_motor...

The instrument "Shanz" is a long-necked spiked lute with an oval wooden frame with snake skin covering stretched over both faces. The three strings are fixed to a bar, which is inserted in the body. The instrument is struck or plucked with a plectrum made of horn or with the fingers. As the tones do not echo, every note is struck several times.

MS: Яасан ч сайхан уламжлал, өв соёл  ихтэй оронд төрөө вэ бид...
Бидэнтэй хамт байгаарай.

Read More