ХАМГИЙН ДУРТАЙ МОНГОЛ КИНОГОО НЭРЛЭЭРЭЙ

Найз маань надаас дуртай Монгол киногоо нэрлэхийг хүслээ л дээ.. Тэгсэн шууд санаанд орж ирдэггүй ээ. Тэгээд нилээн бодлоо. За дээр үеийн киноноос чинь “ Зэрэг нэмэхийн өмнө” , “ Сэрэлт “, “ Би чамд хайртай “, " Гарын таван хуруу", " Мартагдашгүй намар " гээд , сүүлийн үеийнхээс нь “ Татар ажиллагаа”, “ Гоёлын даашинз” гээд хэдхэн л кино бүтээлд дуртай юм болов уу да...санаанд орж ирдэггүй ээ.

За би ч яахав..бүгдээрээ өөрсдийн дуртай Монголын бүх цаг үеийн кино бүтээлүүдээс үзэх дуртай, давгүй сайн болсон гэж боддог кинонуудаа бичээд үзэх үү.

Дийлэнхийн саналаар хэдэн сайн кино бүтээл нь ялгараад ирэх байх. Мөн 2013 онд гарсан “үзэгчдийн үнэлэлт” гэсэн тодотголтой гарчигтай кинонуудад 1-10 гэсэн тоогоор үнэлгээ өгөөрэй. Жилийн эцэст 2013 оны шилдэг киног онооны дунджаар шалгаруулах юм.




Админ BA: Ер нь Монголын кино урлагийн шилдэгүүд гэхээр ямар ямар киног кино шүүмжлэгчид, гадна дотныхон тодорхойлсон юм бол доо гээд интернэтээс хайгаад үзсэн юмаа.
Яг албан ёсоор ч гэх юм уу, Монголын тэр тэр киноог шилдэг бүтээлүүд гэж үзнээ гэсэн үнэлэлт өгдөг газар байгууллага байхгүй болохоор бас тийм амар биш юм байнаа. Тэхдээ хэд гурван жагсаалт, бичлэг олсоноо оруулчихлаа..

- www.mongolkino.mn гээд Монголын кино урлагийн бүтээлүүдийг тэр дундаа алтан үеийн гэгдэх кино бүтээлүүдийг үзэгчдэд таниулдаг мэдээллэлийн агууламж сайтай цахим хуудсан дахь шилдэг 10н кино гэж гарчигласан 9н бүтээлийн жагсаалт:

1. Нүгэл буян (1963он Монгол кино үйлдвэр)

2. Сэрэлт (1957он Монгол кино үйлдвэр)

3. Анхны алхам (1970он Монгол кино үйлдвэр)

4. Цогт тайж (1945он Монгол кино үйлдвэр)

5. Зэрэг нэмэхийн өмнө (1965он Монгол кино үйлдвэр)

6. Хүний сайхан сэтгэл (1980он Монгол кино үйлдвэр)

7. Тунгалаг тамир (Монгол кино үйлдвэр)

8. Нийслэл хүү (Монгол кино үйлдвэр)

9. Морьтой ч болоосой (Монгол кино үйлдвэр)

Тус сайтын ТОП КИНО жагсаалтад:

1. Алтан булгийнхан

2. Хонины найр

3. Тууврийн замд

4. Тус биш ус

5. Төөрсөөр төрөлдөө

6. Намар нахиалсан мод

7. Морьтой ч болоосой

8. Ацаг шүдний зөрөө

9. Алтан өргөө

10. Анхны алхам

- http://mubi.com сайтад бичсэнээр: Монголын шилдэг 10 кино нь

1. Цогт тайж (Prince Tsogt, 1945) – M. Luvsanjamts, M. Bold, Yu. K. Tarich
2. Нохой орон (State of Dogs, 1998) Peter Brosens, Dorjkhandyn Turmunkh
3. Ингэн нулимс (The Story of the Weeping Camel, 2003) Byambasuren Davaa, Luigi Falorni (Academy Award nominated film)
4. Хүргэн хүү (Son-in-Law, 1971) D. Jigjid
5. Хадаг (Khadak, 2006) Peter Brosens, Jessica Woodworth
6. Сэрэлт (Awakening, 1957) S. Genden
7. Түмний нэг (One of the People, 1962) D. Jigjid
8. Мандухай Цэцэн хатан (Mandukhai the Wise Queen, 1988) B. Baljinnyam
9. Шар нохойн там (The Cave of the Yellow Dog, 2005) – Byambasuren Davaa
10. Бүлээн нурам (Warm Ashes, 1993) G. Jigjidsuren

Шилдэг кино бүтээлийг кино урлаг өндөр хөгжсөн орнуудад бол кино шүүмжчлэгчдийн үнэлгээ, ашиг орлогын хэмжээ, кино наадмуудад нэр дэвшсэн болон шагнал авсанаар нь гээр дүгнэх боломж бололцоо ихтэй байдаг байх. Манай орны хувьд сүүлийн жилүүдэд зарим нэг кино маань олон улсын зах зээлд гарах болж, кино наадмуудад бас ч чамлалтгүй амжилт гаргаад байгаа билээ (дэлхийн түвшинд өрсөлдсөн шилдэг Монгол кинонуудын тухай нийтлэлийг эндээс уншина уу).

Тэгэхээр шагнал авсан, олонд танигдсанаараа бол сүүлийн үеийн буюу 21-р зуун гарсанаас хойших кинонуудын тоо давамгай байгаа.

Ингээд бодохоор Монголын кино урлагийг түүхэн хугацааны хувьд 2 хувааж үзэхэдэд болохоор юм шиг.. Урлагийнхний яридаг урлаггүй үе болох 1990-аад оноос өмнөх болон хойших гэж. 1990 оны үед зарим жил нэг ч кино хийхгүй үе байсан бөгөөд 1994 оноос кино урлаг сэргэж нэг үгээр дахин шинээр эхэлсэнтэй адил гэж яридаг юм билээ( Монголын кино урлагийн талаар мэргэжлийн хүмүүсийн дүгнэлт, бодлыг нэгтгэсэн нийтлэлийг эндээс уншаарай).

Тэгэхээр би юу гэх гээд байна вэ гэхээр дээрх mubi.com цахим хуудсаны жагсаалтан дахь шиг сүүлд хийгдсэн, эрт цагт хийгдсэн бүтээлүүдийг холилгүйгээр 20-р зууны шилдэг кино, 20-р зуунаас хойших шилдэг кино гэж ангилах нь зүгээр байх.

Тиймээс та бүгдээс өөрийн дуртай киногоо хугацааных нь хувьд 2000 оноос өмнөх болон хойших аль алинаас нь нэрлэхийг хүсье.

Админ BA: За тэгээд дуртай киногоо санал болгоод, шилдэг киноны жагсаалтанд саналаа хэлээд байгаарай. Жагсаагаад бичээд байя.
Бидэнтэй хамт байгаарай.

20-р зууны шилдэг Монгол кино:

2000онд өнөөдөр сониноос 20-р зууны шилдэг арван Монгол киног нэрлэсэн юм билээ. Гурвыг нь л мэдэж байна. Та бүхэн гүйцээгээд өгнө биз дээ.

Уран сайхны кино:

1. Цогт тайж

2. Ардын элч

3. Тод магнай

Баримтат кино:

1.

2.

Богино хэмжээний кино:

1.

2.

3.

20-р зуунаас хойших шилдэг Монгол кино:

Уран сайхны кино

1.

2.

Баримтат кино:

1.Ингэн нулимс (The Story of the Weeping Camel, 2003) Byambasuren Davaa, Luigi Falorni (Academy Award nominated film) 2. Шар нохойн там (The Cave of the Yellow Dog, 2005) – Byambasuren Davaa

3.

Богино хэмжээний кино:

1.

2.

3.

Read More

ДЭЛХИЙД ӨРСӨЛДӨХ МОНГОЛ КИНО УРЛАГ

Дэлхийд өрсөлдсөн Монгол кинонуудаас

“Монголд кино урлаг байна уу” гэсэн асуултаар киноны уран бүтээлчдийн амыг тагладаг байсан цаг саяхан. Монголын кино урлаг нэгэн үе уналтад орж, мөхлийн ирмэгт хүрээд байсныг мэргэжлийнхэн ч хүлээн зөвшөөрдөг. Гэвч хэдхэн жилийн өмнөөс сэргэсэн монгол кино өдгөө олон улсын алдартай наадмуудын шилдгээр шалгарч, дэлхий даяар гайхагдаж байна.

2005 оны Оскарын шагнал гардуулах ёслолд анх удаа монгол кино нэр дэвшиж, мөхөл рүүгээ зам нь шулуудаад байсан Монголын кино урлаг эргэн сэргэж байгааг дэлхий нийтэд дуул­гасан. Найруулагч Д.Бям­ба­сүрэнгийн “Ингэн нулимс” хэмээх энэхүү кино 2004 оны дөрөвдүгээр сараас Вашингтоны кинотеатруудад гарч эхэлсэн билээ. Мөн оны сүүлчээр Будапешт хотын театруудад гарч хэлэхэд Унгарын сонинд “Бодит байдал, драмыг гайхалтай сүлжин, нэг нэгэнд нь уусгасан бөгөөд уламжлал, ид шид, гэр бүлийн нэгдмэл байдал, өдөр тутмын амьдралын салшгүй хэсэг болсон, алсын нэгэн өвөрмөц соёлд аваачив” хэмээн бичиж байв.
2005 оны гуравдугаар сард Германы “Толь” сэтгүүлийнхэн тус киноны уран бүтээлчдийг дугаарын зочноороо урьсан юм. “Хүмүүс яагаад танай киног үзэх дуртай байна вэ” гэсэн сэтгүүлчийн асуултад тэд “Тайвшралыг олдог юм” хэмээн хариулжээ.
Оскарын шагнал гар­дуулах ёслолын Баримтат киноны төрөлд өрсөлдөж буй киноны нэрсийг танилцуулах мөчийг монголчууд тэсэн ядан хүлээж байлаа. Хүлээсэн мөч ирэхэд “Цогт тайж”, “Ардын элч”, “Сэрэлт”, “Өглөө” Тунгалаг Тамир”, “Мандухай цэцэн хатан” зэрэг алдарт бүтээлийг өлгийдөн аваад өдгөө 70 насны босгыг даваад яваа Монголын кино урлаг, найруулагч Д.Бямбасүрэнгийн хамтаар Оскарын тайзнаа анх удаа заларсан билээ.

“Ингэн нулимс” хэдий­­гээр Оскар хүртээгүй ч Евро­пын зах зээлээс 40 сая еврог хоромхон зуур “шүүрсэн” юм. Бүр Америкийн зах зээлд нэвтэрч Зүүн өмнөд Азийнхныг шуугиулаад амжсан. Найруулагч бүсгүйн хэлснээр “Монгол ахуй, монгол зан заншил, нүүдэлчдийн сэтгэлгээ дэлхий даяар “моод”-нд орж, Америк, Европыг дурлуулж чаджээ”.

Дараа жил нь мөн л най­руулагч Д.Бямбасүрэн­гийн “Шар нохойн там” кино Европ даяар шуугиулж, АНУ-ын “Наmpton”-ы олон улсын кино наадмын шилдгээр шалгарсан. Энэ “Шар нохойн там” кино наадамд шилдэг кино, шилдэг зураглаач, шилдэг хөгжим гэсэн гурван төрлөөр тэргүүлэв. Ийнхүү Монгол кино дахин дэлхий дахиныг шагшруулав.

Өнгөрсөн онд Франц-Германы дөрөвдүгээр кино наадмыг Монголд зохион байгуулсан юм. Уг наадмыг найруулагч Д.Бямбасүрэнгийн “Эзэн Богдын эр хоёр загал” киногоор нээв. Монголын кинотеатруудад ердөө дөрөвхөн хоног гарсан уг киног удалгүй National Geographic Вашингтонд гаргаж, кино урлагийн өндөр мэд­рэмж, том шалгууртай Америкийн үзэгчдэд танил­цуулжээ.
Д.Бямбасүрэнгийн Евро­пын зах зээл рүү татсан эх­ний шан ийнхүү амжилттай болж, араасаа олон монгол киног дагууллаа.

“Хадаг” бүрэн хэмжээний уран сайхны кино Венецийн олон улсын 63 дахь кино наадмаас “Ирээдүйн алтан арслан” шагнал хүртлээ. Хэдийгээр монгол кино биш ч Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Б.Дамчаа, МУСТА Д.Цэрэндарьзав, нэвтрүүлэгч Б.Цэцгээ нарын монгол жүжигчид тоглосон, Монголын тухай өгүүлсэн учир монголчууд энэхүү мэдээг сэтгэл догдлон хүлээж авсан юм. Ийнхүү гараагаа амжилттай эхэлсэн “Хадаг” улмаар Торонтогийн олон улсын кино наадамд оролцож, дэлхийд алдартай найруулагч, зураглаач, жүжигчдийн гайхширлыг төрүүлсэн билээ.

Хонконгийн Урлагийн төвөөс зохион байгуулдаг “ifva” буюу Бие даасан богино хэмжээний киноны наадмаас Монголын баримтат кино шагнал хүртлээ. “Азийн шинэ хүч” хэмээх номинацид Ази тивийн 500 гаруй найруулагч өрсөлдсөнөөс Монголын “Зуд. Хүйтэн симфони” баримтат кино шүүгчдээс тусгай байрын шагнал гардав. Уг киноны зохиогч, найруулагчаар М.Буянбадрах, зураглаачаар З.Мөнхзол нар ажиллажээ.

“Зуд. Хүйтэн симфони” өмнө нь Германы Лейпци­гийн олон улсын баримтат ки­ноны наадам, АНУ-ын “Hot springs” наадмын албан ёсны хөтөлбөрт шалгарч байсан, дэлхий даяар гайхагдсан бүтээл юм.


Өнгөрсөн онд ОХУ-ын нийслэл Москва хотноо болсон адал явдалт кино болон хууль сахиулах сэдэвт нэвтрүүлгийн “Детек­тивФест” олон улсын 13 дахь наадамд монгол кино мөн л дээгүүр давхисан. Уг наадмын үзэгчдийн анхаарлыг хамгийн их татсан ангилал нь бүрэн хэмжээний уран сайхны киноны төрөл байв. Энэхүү төрөлд АНУ-ын “Оргосон гурван өдөр” уран сайхны кино шилдгээр шалгарсан бол Монголын “Татар ажиллагаа” тусгай байрын шагнал хүртсэн юм.
Өнгөрсөн онд АНУ-ын Хавай хотноо болсон “48 цаг” олон улсын кино наадамд Монгол Улсаа төлөөлөн оролцсон “Зүүд” кино “Монголын шилдэг кино” номинацийн эзэн болж, шилдгийн цомыг эх орондоо авч ирсэн юм. Богино хэмжээний киноны энэхүү наадамд 2500 гаруй баг, 135 мянга гаруй уран бүтээлч өрсөлджээ.

Мөн 2011 оны сүүлчээр АНУ-ын Нью-Йоркийн Олон улсын кино наадамд Монгол Улсаас анх удаа оролцсон “Тайгын дууч” “2011 оны Олон улсын шилдэг баримтат кино”-гоор шалгарав. Уг кино удалгүй Нью-Йоркийн “Куад” кинотеатрт гарч эхэлснээр америкчуудыг шуугиулж чадсан юм. “Тайгын дууч”-ын уран бүтээлчид өнгөрсөн зургаадугаар сард болсон Каннын кино наадмын тайзнаас дээрх шагналаа гардсан билээ.

Удалгүй “Doz” интер­таймэнтийн бүтээсэн “Хөх толбот хүмүүс” киноны нээлт Францад болж, урлагийн асар өндөр мэдрэмжтэй тэндхийн үзэгчдийг алмайруулсан. Улмаар Каннын дэлгэцнээ заларсан анхны монгол кино болж, Хонконгод болсон олон улсын кино фестиваль, “Фильм маркет” олон улсын бага хуралд амжилттай оролцов.

Хамгийн сүүлд Египе­тийн нийслэл Каир хотноо “Formula Mundi-12” олон улсын кино фестивальд найруулагч Б.Баяр эх орноо төлөөлөн, “Би монгол хүн” баримтат киногоороо 45 орны 208 кинотой өрсөлдөж, дэд байрын шагнал хүртлээ. Наадмын шүүгчид “Би монгол хүн”-ийг “Дэлхий нийтээрээ байгалиасаа хол­дон, төмөрлөгийн нийгэм рүү өөрийн эрхгүй хөл тавьж байгаа энэ цаг үед зөв шийдэлтэй, сайн уран бүтээл болжээ” хэмээн үнэлсэн байна.

Ийнхүү монгол кино, Монголын уран бүтээлчдийн сэтгэхүй дэлхий дахинд үнэлэгдэж эхэллээ. Монголчууд кино хийж чаддагийг, Монголын кино урлаг хөгжлийн шат руугаа явж байгааг дэлхий дахин хүлээн зөвшөөрөв.

 “Монголын кино урлаг хөгжиж байна уу” хэмээх асуултад ам бардам хариулах бодит хариулттай ч болов.

Эх сурвалж: Өглөөний мэдээ сонин
MS: Монголын кино урлаг уламж хөгжсөөр л байна. Алдаа оноотой, амжилт ололттойгоо урагшилсаар өөрийн гэсэн өнгө төрхтэй харваас Монгол кино байна л даа гэж хэлэгдэхээр тийм онцлогийг хадгалан дэлхийн түвшинд хүрэх болтугай..
Бидэнтэй хамт байгаарай.

Read More

Кино шүүмж хэрхэн бичих вэ. Зөвлөмж

Киноны шүүмж хэрхэн бичих вэ зөвлөмж /орчуулга/

Киноны шүүмж бичнэ гэдэг маш их мэдээллийг эргэцүүлж боловсруулах амаргүй ажил юм. Хэрвээ шүүмж эсвэл тойм бичиж байгаа бол таны бичвэр уншигчдад чухал, мэдээлэл сайтай, сонирхолтой, шимтэм байх учиртай. Энэхүү бичлэгийг уншсанаар та мэдээлэл яаж цуглуулах, яаж хянуур шүүмжлэх, мөн нямбай бичиж дуусгах, сонирхолтой байлгах болон сэтгэл хөдөлгөм бичих аргуудыг сурах болно.

АЛХАМУУД:

Кино үзэхийн өмнө тэмдэглэл бичих дэвтэрээ бэлд.

Кино гэдэг урт хугацаатай учраас та тэр хооронд сайхан хэсгүүдийг нь амархан мартаж болно. Тэмдэглэл хөтөлснөөр та чухал гэж үзсэн хэсгүүдээ дахин олж харж тоймдоо эсвэл шүүмждээ оруулахад маш их дөхөм болж өгнө. Энэ нь та бүх анхаарлаа тэмдэглэл хөтлөхөд хандуул гэсэн үг биш. Зөвхөн та киноны үед таалагдсан болон эс таалагдсан чухал моментуудыг түргэхэн шиг тэмдэглэж авахад л болно. (Жишээ нь: Онцгүй хөгжмийн аяз, жүжигчний ядмагхан нүүр хувиргалт, огт зохицоогүй гэрэл өгөлт гэх мэтчилэн).

Киногоо үз, жижиг хэсгүүдэд анхаарлаа хандуул.

Үзэж байгаагийнхаа хувьд та жижиг хэсгүүдэд анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй. Юм мэдэхгүй байлаа гээд түүнээсээ ичих шаардлагагүй. Энэ тухай жаахан судлаад үзэхэд л та маш их мэдээллийг шүүмжээрээ дамжуулан өгч болно. Гэхдээ үзэж байхдаа ганц хоёр шүүмжлэл бичээд авах хэрэгтэй.
Киноны нэр
Алдартай жүжигчид
Киноны төрөл, жанр
Бүтээц. /Хаана зураг авсан, үйлдвэрлэсэн он гэх мэт мэдээллүүд/
Ерөнхий утга санааны тойм
Хэрвээ найруулагчийнх нь бусад киног үзсэн бол тэдэнтэй ижил төстэй ба ялгаатай байдлуудын талаар авч үзэх
Найруулга. Найруулагч киноны багц үйл явдлуудыг яаж илэрхийлж, тайлбарласан байдлыг анзаарч, киног үзэгчдэд хэрхэн хүргэх гэж оролдож байгааг ажиглах хэрэгтэй. Хэрвээ кино удаан, эсвэл таны хэрэгтэй гэж бодож байсан зүйлсийг багтаагаагүй бол энэ нь найруулагчийн хариуцлагын асуудал юм. 

Эвлүүлэг. Кино хэтэрхий огцом өөрчлөлттэй байна уу? Мөн ямар нэгэн тусгай эффект оруулж уу? /мэдээж тусгай эффекттэй бол шүү дээ/
Хувцасны загвар. Кинонд зориулсан хувцаснууд нь кинондоо наалдацтай байж чадаж уу? 

Тайз засалт. Киноны дэвсгэр хэсэг үнэмшилтэй болж чадсан уу? Хэрвээ киног бодит байдал дээр /натур гэх мэт/ зураг авалт хийсэн бол газрын сонголт сайн болж чадаж уу? 

Хөгжим. Үйл явцыг тодотгож өгч байна уу? Үйл явдалдаа ахадсан хөгжим байна уу эсвэл сулдсан байна уу? Сонсоход тааламжтай эсвэл дур гутмаар алин болох?

Киногоо дуусаад энд ир.
Кино үзэж байхдаа хурдхан татлаад эсвэл өгүүлбэрээ дуусгаагүй хаячихсан бол дуусга. Киноны үзэнгээ тэмдэглэл хөтөлнө гэдэг хэцүү байж магадгүй л дээ. Гэхдээ дууссан бол анзаарсан бүхнээ дахин нягталж сайтар бичих хэрэгтэй. Хэрвээ өөр хэсгүүдийг санавал нэмээд бич.

Тоймоо бичиж эхэл.
Одоо танд ерөнхийдөө тойм болон чухал хэрэгтэй мэдээллүүд бүгдээрээ байна. Тиймээс бичиж эхлэх хэрэгтэй. Хүн болгоны өргөн хэрэглэдэг форматаар бичих нь хамгийн зөв санаа юм. Бичлэгээ ойлгомжтой, аль болох тодорхой хийх хэрэгтэй. Таны тоймыг уншсан хүн киног үзээгүй байж болох тул та киноны гол дүрийн тухай уншигчид мэдэхийг хүснэ гэж бодож байвал огт үгүй шүү. Түүгээр ч үл барам таны бичлэгийг үнэлэхгүй болох вий. Юмсыг маш сайн тайлбарласан байдлаар бичих нь зөв бөгөөд чухамхүү энгийн байхыг л эрхэм болгох ёстойг санаарай.

Гол мэдээллээ эхэл.
Үүнд киноны нэр, гол дүрүүд, найруулагч, төрөл жанр, бүтээц ба дүгнэлт байх учиртай. Бүгдийг нь нэг дор шуудхан дурсах гээд хэрэггүй. Аль болох сонирхолтой байдлаар уншигчиддаа хүргэх аргыг бодож ол. Энэ бүгдийг шуудхан жагсаалт хэлбэрээр өгөх албагүй шүү дээ.

Киногоо шүүмжил.
Та киноны тухай ерөнхий мэдээллүүдийг өгчихсөн учраас таны уншигч нилээд ойлголттой болчихсон байгаа. Энэ нь таны шүүмжүүдээ оруулж өгөх суурь болж байгаа юм.
Мэдээлэл болон өөрийнхөө байр суурийг зэрэг илэрхийлж явах нь шүүмжлэх маш сайн арга байдаг. Жишээлбэл: “Хөгжмийн хувьд 18-р зууны үеийн хөгжимтэй маш сайн микслэж найруулсан байлаа.” Эндээс таны уншигч “юуг”, “яаж” гэдэг тавиагүй асуултынхаа хариултыг авч /сайн эсвэл муу болох талаар ойлголттой болох юм/. Энэ нь “Хөгжим нь үнэхээр сайн бөгөөд кинотойгоо зохицсон байлаа” гэдэг өгүүлбэрээс хавигүй илүү бөгөөд мэдээлэл сайтай болж байгаа юм.
Шүүмжилж байгаа бүх шалтгаануудаа дурьдаж тэр болгондоо жишээ тат. Жишээ нь: Танд гол дүрийн жүжигчин таалагдаагүй байлаа гэж бодъё. Тэгвэл яг юу нь таалагдаагүй болон яаж муу жүжиглэсэн талаар нь жишээ тат. Энэ “нотолгоо” нь таны уншигчид таны өнцгөөс харж ойлгоход туслах болно.

Ямар нэгэн дурсамжтай зүйлээр төгсгөлөө хий.
Та киноны тухай хамгийн чухал зүйлээ сүүлийн өгүүлбэрээрээ илэрхийлэхийг хүсэх байх. Энэ нь кино танд таалагдсан эсвэл үгүй талаар гол мэдээллээ өгөх тохиромжтой байрлал юм. (Жишээлбэл: Цөөхөн алдартай жүжигчин тоглосон боловч кино үнэхээр сонирхолтой, нүд татам байж чадлаа гэх мэт.)

Тоймоо гүйлгэж унш.
Алдаагүй, гүйцэд, сонирхолтой, гол зүйлсээ багтааж бичиж чадсан эсэхээ шалга. Баримт мэдээллийн болон үг үсэг дүрмийн алдаа байгаа эсэхээ шалга. Энэ нь танд тийм чухал биш санагдаж болох ч уншигчдын хувьд маш чухал зүйл юм шүү. Учир нь та граматикийн алдаа гаргаж баримт мэдээллүүдээ хольж хутгаад байвал таны уншигчид тоймд тань итгэл алдарч эхэлнэ гэсэн үг.
Эцэст нь товчхон бич.

Эх сурвалж: http://shaba0802.blogspot.com

Mongol-style админ БА: Үзсэн киноныхоо тухай сэтгэгдэлээ бичих, цаашлаад шүүмж бичих сонирхолтой, бичдэг хүмүүст дээрх зөвөлгөөнөөс авах юм байгаа байх гэж бодож байна. Би ч хувьдаа бас жоохон үзсэн Монгол киноныхоо талаар төрсөн сэтгэгдэлээсээ бичих санаатай байгаа хүн л дээ.. Дээрх орчуулгын зөвөлгөө нь 4 хэсэг байгаа бөгөөд бусад 3н хэсэг зөвөлгөөг доорх линкүүдээр орж аваарай.
Кино шүүмж хэрхэн бичих вэ-1

Кино шүүмж хэрхэн бичих вэ-2

Кино шүүмж хэрхэн бичих вэ-4

Read More

ҮЗЭГЧДИЙН ҮНЭЛГЭЭНД ӨГСӨН ШҮҮГЧДИЙН ҮНЭЛГЭЭ

Хүмүүсээ та нар киноог юугаар нь сайн муу гэж үнэлдэг вэ.. Интернэтэд үзэгчид өөрсдийн блогтоо үзсэн кинонууддаа үнэлэлт өгөн нилээдгүй бичсэн байдаг. 
За тэгээд доорх сэтгэгдэлүүдийг нь уншхад зарим нь илт сайшааж байхад, зарим нь муу кино болсоныг нь гайхаад байдаг. Мэдээж хүн бүрд өөрийн гэсэн үзэмж, таашаал, үнэлэлтийн цэнзүүр байдаг нь ойлгомжтой.

За минйи хувьд киноог  1-10 гэсэн үнэлгээ өгье гэж үзвэл (өмнө нь яаг нэг ингэж тэд эд гэж оноо өгье гэж бодож байгаагүй болохоор нилээн бодлоо, өөрийнхөө кино сонголтыг бодлоо, үзсэний дараах сэтгэгдлээ бодлоо):

1. Хамгийн бага оноо: За олон киноноос хүн сонголт хийх бол эхлээд нэрийг нь уншдаг байх, тэгээд триллерийг нь үзэх үү..үгүй юу гэдгээ шийддэг. Миний хувьд лав ийм л байдаг юм байна. Тэгэхээр нэрнээс нь болоод үзэх нь байтугай триллерийг үзэх сонирхол төрөөгүй киноонд 1 оноо ноогдож байна(ер нь үзэгчдийн киноны сонголтонд киноны нэр нилээн чухал үүрэгтэй байдаг байх шүү). За иймэрхүү киноны тоонд: Франц үнсэлт, оюутны нууц амраг, баасан гариг, хоёулаа унтах уу зэрэг орж байна. Яагаад надад энэ нэрнүүд таалагдахгүй байгааг нээх сайн тайлбарлаж чадахгүйн байна өө. Магадгүй өнөөгийн залуучуудын дундах зарим нэг инээхэд ч хэцүү, уурлахад ч хэцүү тийм нэг дүр зураг л байна байх гэж бодсон юм шиг байгаан. Яг үзвэл ямар юм байгаан мэдэхгүй л дээ.. Миний л хувийн дур сонирхолд нийцээгүй байх...

2. Триллерийг нь үзээд таалагдаагүй кинонууд: Миний бодлоор муу кино хийж болно. Гэхдээ муу байлаа ч ядаж тэр кинонд түүвэрлээд авахад триллер хйичихээр сонирхолтой хэсгүүдтэй байвал дор хаяж үзэгчидээ татаад, ашигаа нэмчихнэ шүү дээ. Триллер ч хийчих юмгүй кино бас байнаа байна..Зохиолондоо байдаг уу, найруулагчдаа байдаг уу бүү мэд...

3.  За энэ оноог триллерийг нь үзээд яахав үзвэл үзэх л юм гэсэн маркийн сэтгэгдэл төрсөн киноонд өгч байна кк. Гэхдээ л үзээгүй гэсэн үг.. Зорьж үзэх хүсэл эрмэлзлэлийг хангаллтай татаж чадаагүй..
Ингээд харахад хэрвээ би тухайн кино бүтээлийг үзсэн л бол 4-с дээш оноо өгнө гэсэн үг болж байна. Хэрвээ 1-3н хооронд бол үзэхийг ч хүсээгүй, сонирхол татаагүй буюу үзсэн хүмүүсийн дунд орж олон юм ярихгүй дуугай байж байна гэсэн үг л дээ. 

4. За энэ нь үзсэн кинонуудынхаа дунд хамгийн муу үнэлгээ гэсэн үг: Зарим хүн үзсэн кинондоо 1, 2 оноо өгч болох л юм. Миний хувьд үзсэн киноондоо хамгийн доод тал нь 4 оноо өгнөө..Намайг цаг заваа, мөнгө төгрөгөө зарцуулахад хүргэсэн байна шүү дээ. Нэр нь таалагдсан уу, триллер нь таалагдсан уу, хүмүүс үзье гээд байсан уу яасан..ямар ч л байсан үзэхэд хүргэж чадсан байна..ямар нэг давуу тал байгаад байнаа бас.
Гэхдээ үзээд юу нь таалагдахгүй болоод хамгийн бага оноог өгөв гэхээр: Кино  театрт бол удахгүй дуусаасай гэж бодогдохоор.. за гэрт бол хэсэг харж байгаад болих жишээтэй..Манай кинонуудаас зарим нь нэг жүжиглэлт худлаа, сонин найруулгатай, сонирхол татахааргүй, бүр зарим нь уур хүргээд.. тэгээд кино хийсэн хүмүүс, жүжигчдийнх нь өмнөөс ичээд байдаг даа..тийм кинонуудыг л энэ оноонд оруулна даа...

5.  Айхтар дур татагдаагүй ч дуустал нь үзэж болж байвал: Яахав оргүйд орвол охинтой нь гээд..цаг зав ихтэй байвал нэг үзээд өнгөрдөг. Нээх ичээгээд, санаа зовоохоор муу хийгдчихээгүй ч удалгүй мартагдчихдаг..дурсагддаггүй..богино настай л кино гэх юм уу даа..

6. Ямар нэг талаараа сэтгэлд үлдсэн: Би нэг найзаасаа чиний Монгол дуртай кино чинь, тэгээд яагад гэж асуухад " Ядуугийн зовлон.. яагад гэхээр айгаад байдаг юм....." гэж тоглоом шоглоомоор хэлж байсан..Магадгүй "Ядуугийн зовлон" хэдий нээх сүйдтэй аймшгийн юм гардаггүй ч  тухайн хүнийг бас нилээн айлгаж чадсан сэтгэлд нь үлдсэн кино байжээ. Иймээс аймар талаараа сэтгэлд үлдсэн бол энэ нь бүх талаараа биш ч өөрийн гэсэн оцлог давуу талтай л байна гэсэн үг байх..Тухайн үедээ ч бас хөөрхөн айлгахаар л кино байсан л даа. Сайн байсаан..Бас нөгөө алт амилах цагаар гээд кино байна. Нэг л аймар санагдаад байсан санагдаж байна. Яг юуны тухай гардгийг нь санахгүй байгаа ч эвгүй л кино байсан..

7.   Ямар нэг байдлаар таашаал өгч чадсан бол: Энэ бол ойлгомжтой..Муу биш бүтээл.

8.   Үзсэний дараа тухайн бүтээлтэй холбоотой бодол эргэлддэг бол: Тухайн бүтээлийг үзээд нэг бодол эргэлдээд л..нэг юм ухаарах ч юм уу...аан энэ чинь ингэсэн үг юм байна шүү дээ..нээрээ л ийм байдаг байх энэ тэр гээд л бодогддог доо..Ер нь бол мартагдахгүй кинонуудын нэг..Сайн бүтээлүүд.

9.   Дахин үзэхэд бэлэн, гүн сэтгэгдэл үлдээсэн бол: Би ууг нь ямар нэг кино, үзвэрийг дахин дахин үзээд байхыг хүсдэггүй хүн л дээ. Гэхдээ суваг солиход таарчихвал үзсэн байсан ч үзээд байдаг, сэтгэгдэл үлдээсэн, таашаал өгдөг, үзэж дуусгахаас өөр аргагүйд хүрдэг бүтээлүүд орох юм байна л даа..Маш сайн бүтээлүүд.

10. Дахин үзэхийг хүсдэг, уйддаггүй бол: Энэ бол мэдээж шилдэгийн шилдэг..Энд багтах кинонуудын ихэнх нь олон улсад нэртэй. Домог болсон, кино уран бүтээлчдийн заавал үзэх ёстой кинонууд багтаж байна. Олон орны өнцөг булан бүрийн шилдэг, үзүүштэй гэсэн тодотголтой кинонууд..

За да миний үнэлэлт нэг иймэрхүү л байна. Энэ бол зөвхөн миний өөрийн бодлоор байгаам шүү. Кино урлагийн талаар үнэндээ тийм ч сайн мэдлэггүй мунхаг миний бие л үзэгчийн суудлаас өөрийн үзсэн кино бүтээлээ тоогоор үнэлгээ өгвөл ингэж л үнэлэж байгаа царай нь кк. Зарим хүмүүст инээдтэй санагдах байх л даа.. За яадийн тэ...

          Та бүхэн ч гэсэн өөрийн кино бүтээлд өгөх үнэлэлт, ямар төрөл жаанрын кино Монголд түлхүү хийгдээсэй гэж хүсдэг тухайгаа. Монголын кино урлагийн талаарх бодлоо дэлгэрэнгүй хуваалцаж байхыг хүсье. 

Манай бүхий л урлагийн салбарт шүүмжлэгчид маш бага, идэвхгүй заримд нь бараг байдаггүйгээс одоо яая гэхэв үзэгчид бид л шүүмжиллэж байхаас... Гэхдээ үнэхээр кино урлагийн талаар мэдлэг өндөртэй үзэгчид, мэрэгжлийн хүмүүс нь үзэгчдийн сэтгэгдэлүүдээс Монголын өнөөгийн үзэгчдийн кино урлагийн талаарх бодол, мэдлэгийн түвшинг тодорхойлон үзэгчдийн үнэлгээнд өгөх шүүгчдийн үнэлгээг өгөх бизээ.

MS: Бүгдээрээ өөрсдийн кино урлагт өгөх үнэнэлт, цэнзүүрийн түвшингээсээ доорх сэтгэгдэлд үлдээхээс гадна, нилээн урт хэмжээний тэкст болохоор байгаа бол админы цахим шуудангаар илгээн тус бичлэгт нэмж оруулах боломжтой шүү.

Бидэнтэй хамт байгаарай. 

Эх сурвалж: 
Mongol style-н админ Маагий.
www.mongol-style.blogspot.com

Read More

МОНГОЛЫН КИНО УРЛАГ

“Монгол киноны нэвтэрхий толь”-доо Жийгээ (Ардын жүжигчин Гомбожавын Жигжидсүрэн) найруулагчийн түүхчилснээр 1994 онд манай киночид 40 орчим бүтээл хийсэн нь оргил амжилт байлаа. Бүгдээрээ хальсаар, тухайн үедээ харьцангуй өндөр өртгөөр хийгдсэн кинонууд. Үүнээс өөр хэзээ ч ийм олон кино ганцхан жилд хийгдэж байгаагүй. Гэхдээ тэрхүү оргил амжилт бол татрахын өмнөх түрэлт байв. Тэгээд л татарсан. Бүр ширгэсэн. Нэг ч кино хийгдээгүй жил ч 1990-ээд оны хоёрдугаар хагаст хэд хэд бий байх. Тайз, дэлгэцийн театрууд эзгүйрч, нам гүмд автсан. Үзэгчид амьдрал ахуйгаа тойглон наймаачин, шагчин, худалдаачин, бизнесмэнүүд болцгоогоод театрт очих завгүй байсан болохоор арга ч үгүй биз. Үзэгчид төдийгүй жүжигчид, уран бүтээлчдэд ч амьдралаа хичээх шаардлага тулгарсан. Би хувьдаа энэ зурвас хугацааг “урлаггүй үе” гэж нэрлэмээр санагддаг. Хачин анир гүм ноёлон дүнсийсэн энэ зааг залгаа цагт уран бүтээлчид гарц хайж, Огюст Родэний “Сэтгэгч” аятай эрүүгээ тулаад бөгтийчиж, үзэгчид харин урлагийн тухай үзэл санаандаа өөрчлөлт оруулж байлаа. Утга учир, ач холбогдлын эрэмбээрээ урьд нэлээд дээгүүрт явдаг байсан сэтгэлийн боловсрол “урлаггүй үе”-ийн турш жагсаалтын адагт байсан юм.

Их тэсрэлт

Үүнээс хойш Монголын кино урлаг үндсэндээ цоо шинээр дахин эхэлсэн юм. Урлах, бүтээхийн бүх үйлдэл, зохион байгуулалтаа шинэчлэх, үйлдвэрлэлийн дамжлагаа боловсронгуй болгох, маркетинг промошноо идэвхжүүлэх гээд өч төчнөөн ажлыг бараг л шинээр эхэлсэн. Өмнө өгүүлсэн аниргүй зурвас зүгээр нэг цаг хугацааны төдий биш уран бүтээлчдийн нас, сэтгэлгээний зааг болсон байж мэднэ. Найруулагч төвтэй кино үйлдвэрлэлийн технологийг продюсер төвтэй болгох эрмэлзлээ бид кино бизнесийн нийтлэг жишгээс “хуулбарлаж” буй. Нийтлэг болохоороо энэ жишгийг шалгарсан арга гэж хэлж болох ч дотроо хангалттай олон стандарттай. Киночид нөхцөл байдал, мөнгө санхүүгийн бололцоондоо тулгуурлан янз янзаар л ажиллаж байна. Энэ бүх туршилтуудын эцэст Монголын гэх өвөрмөц стандарт тогтох л байх.

2000-аад оны эхэн үеэс жилд гарах бүтээлийн тоо алгуур алгуураар нэмэгдсээр энэ онд 50 шахуу бүрэн хэмжээний уран сайхны кино хийгдлээ. Телевизүүдийн олон ангитууд болон баримтат, богино хэмжээний кинонуудыг оролцуулахгүйгээр энэ шүү. Хэдхэн хоногийн өмнөөс “Тэнгис”, “Өргөө”, “Соёмбо”-ын дэлгэцнээ “Цэлмэг тэнгэр”, “Бодлын хулгайч”, “Анхны хайр”, “Доргио 7 эр” кинонууд гарч эхлээд байгаа бол тун удахгүй “Аравт”, “Найз”, “Учиртай гурав”, “Нар сарны зааг” зэрэг кино нээлтээ хийх гэж байна. Өмнө өгүүлсэн “оргил амжилт”-ыг 2011 он эвдлээ. Монголын киночид түүхэндээ хамгийн олон киног нэгэн жилийн дотор хийж буй нь энэ.

Г.Баттулга

Магадгүй, кино урлагийн хөгжлийн нэгэн өвөрмөц үе ирж байна уу гэж дүгнэх улс ч таарч байна. Үзэгчдийн ч, уран бүтээлчдийн ч нүдэнд итгэл найдварын оч гялсхийж эхэллээ. “Тооноос чанарт шилжинэ” гэж ярьдаг байх аа гээд “Миний муу аав”-аараа үзэгчдэд танигдсан найруулагч, кино судлаач Ц.Ганбат мушилзаж сууна.

Эсрэг тэсрэг

Ахмад киночид бие даан бүтээл хийхээ больсон. Дунд үеийнхэн ч тэр бүр алга. Жилийн 50 шахам киноны ихэнхийг залуус хийж байна. Залуус хэсэгтээ л хийнэ. Олон олноор тоологдох бүтээлүүдийн туурвигчид тэр хэрээр өрсөлдөөнд орж монгол киноны чанар ч сайжирна. “Тийм болохоор монгол киноны ирээдүйд би итгэлтэй байгаа” гэж Ц.Ганбат ярьсан бол саяхан “Бодлын хулгайч”-аа театрт өгсөн найруулагч Ж.Сэнгэдорж “Аливаа хөгжлийн зааг дээр завхралын үе гэж байдаг. Тэр завхралын үе нь манай дээр одоо явагдаад байна. Манайхан кассын кино гээд л завхрал шиг юм хийгээд байна. Үүнийг даван туулаад шилдгүүд нь үлдэх байх” гэж үзэж байгаагаа нуусангүй.

О.Эрдэнэ “World almanac”-д дурдсанаар жилд хамгийн олон кино хийдэг газар бол Болливүүд юм. Энэтхэгт жил тутам бараг 1000 шахуу бүтээл үйлдвэрлэгддэг аж. “Кино гэдэг юмыг чухам л үйлдвэрлэдэг газар” гэж бидний төсөөлөн боддог Холливүүдэд өөрсдийн тогтоосон стандартаараа жилдээ 100 гаруй кино л хийдэг байна. “Киноны гиннесийн ном”-д жилдээ хамгийн олон кино хийсэн орон бол Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараахь Япон гэжээ. Энэ тэсрэлт нь дэлхийн кино урлагт Акира Куросава, Ясүжиро Озү зэрэг олон суутныг танилцуулаад зогсоогүй “япон кино” хэмээх өнгө төрх, онцлогийг өөрсдөд нь бий болгож өгсөн юм. Түүхээс үзвэл тэсрэлт тийм ч болгоомжлоод баймаар юм биш гэж киночдын маань ихэнх нь дүгнэнэ лээ. Хөгжиж байна, нэг үеэ бодвол сайжирч байна гэж ярьж буй ч бидэндээ л олон санагдах кинонуудад маань агуулга болоод чанарын асуудал байгааг хэн нь ч үгүйсгээгүй.

Хоцрогдоогүй техник

Олзуурхууштай нь сүүлийн 10 гаруй жилийн хугацаанд Монголын киночид техник, технологийн шинэчлэлд багагүй анхаарал хандуулсан. Энэ талаараа бид дэлхий нийтээс тийм ч хол хоцроогүйн илрэл нь А.Миеэгомбын “Сайн, муу, хэрцгий”. Дэлгэцэнд гараад удаагүй байгаа энэ киногоо тэр 3D технологиор хийсэн. Сураг баримжаагаар жүжигчин Д.Навчаагийн найруулж байгаа “Помогите нам-3” мөн 3D форматтай гэнэлээ. Хоёр хэмжээст форматын хувьд одоогоор хамгийн сүүлийн технологи нь RedOne камерь. Зураглах хүрээ өргөн, дүрсийн нягтрал, өнгөний ялгарлаараа бараг л хальсны технологид дөхөж очсон, зарим үзүүлэлтээрээ хальсныхаас ч давуу гэгдэж байгаа энэ камериар найруулагч Б.Золбаяр “Аравт”-аа, Б.Баатар “Татаар ажиллагаа”-гаа хийсэн. Энэ жилийн олон киноны ихэнх нь 5DHD дижитал камериар хийгдсэнийг хэлэх хэрэгтэй. Манайдаа хамгийн өргөн хэрэглэгдэж байгаа, тун чанартай камерь.


Ж.Сэнгэдорж

Техник, технологийн идэвхжил дэлгэцийн урлагт асар хүчтэй нөлөөлдөг. 1960-аад оны үед Францад гарч ирсэн урлагийн “Шинэ давалгаа” чухамддаа кодакын хальсны чанар сайжирснаас шалтгаантай байлаа. Гэрэл ялгах хальсны чадварыг кодакынхан сайжруулж, нарны гэрэлд хэт шарагдахааргүй болгосон нь дэлгэцийн бүтээл маш их төрөн гарахад түлхэж байсан юм. Өнөөдөр видео ба фото камериудын чадал өндөрсөөд зогсохгүй сонирхогчийн болон мэргэжлийн камериудын ялгаа бараг арилсан нь ерөөсөө кино хийх явдал дэлхий даяар ихсэхэд нөлөөлж байгаа гэж хэлж болно. Хүмүүс бүгдээрээ видео хэрэглэдэг, аппарат ажиллуулдаг болчихсон энэ үед мэргэжлийн киночдод “хоолтойгоо үлдэх” шаардлага тулгарна биз?

Дүүрэн, дундуур...
Өнөөдөртөө манай киноны үйлдвэрлэл “операторын стандарт”-тай байна гэсэн тун сонирхолтой дүгнэлтийг Ц.Ганбат хийв. Ажлын ачаалал үүрч байгаа баг доторх зонхиллоор нь тэр ийн дүгнэжээ. “Бүүм” болоод байгаа гэх энэ жилийн кинонууд дээр уртаашаа 4-5 оператор ажилласан тухай мэдээллээр тэр өөрийн дүгнэлтээ баталгаажуулж байна. Харин тэрхүү 4-5 операторын нэг Г.Баттулга “киноны үйлдвэрлэл продюсерын үүрэгт түшиглэн, найруулагч голлон удирдаж ажилладаг хэвээрээ л байгаа” гэлээ. Кино группын бүрэлдэхүүнд байгаа бүх хүмүүс агшин хором бүрийн зураг, дүрс, элдэв бүхэндээ нэг хүн шиг сэтгэл гаргаж ажиллахгүй бол болдоггүй энэ салбарынхны онцлогийг ч ярив. Түүнийхээр сүүлийн үед гарч байгаа кинонуудад гэрлээ зөв тавьж чадаагүй байх нийтлэг алдаа багагүй гарч байгааг ч шүүмжилсэн юм.
Ц.Ганбат

Мэдээж, операторын ажил киноны амин сүнс гэхэд хилс болохгүй. Асар өндөр мэдрэмж шаарддаг, тухайн цаг мөчид үйл явдал, түүний агуулга болон цаг хугацааны уялдааг зөв харахыг кино урлаг дүрсжүүлэгчдээсээ нэхдэг. Операторчид өнөөдөртөө гол үүрэг гүйцэтгэж байгааг би хүлээн зөвшөөрөөд, дутагдаж байгаа “юм” бол зохиол гэсэн Г.Цогтгэрэлийн ч, “Үхэж үл болно-Чингис хаан”, “Зөрлөг”, “Аравт” зэрэг олон киноны зохиолчоор ажилласан О.Эрдэнийн ч хэлсэнтэй байр суурь нэгдсэн юм. Найруулагч төвтэй кино үйлдвэрлэлийн үед зохиолч бүтээлээ уран зохиолын шаардлагад нийцүүлэн бичиж байсан агаад үүн дээр нь найруулагч дахин ажиллаж, цоо шинээр ажлын зохиол гаргадаг байлаа. Түүнийг “найруулагчийн зохиол” гэдэг байсан. Харин одоо бидний төлөвшүүлэхээр зүтгэж байгаа “холливүүдийн” гэж нэрлэдэг үйлдвэрлэлийн стандарт дотор зохиолчийн ажиллагаа уран зохиолчийн гэхээсээ кино группийн нийт ажлын бүрэлдэхүүн хэсэг болж хувирсан гэж хэлж болно. Үйл явдлын дэс дарааллыг дүрс, харилцан яриа сүлэлдүүлэн зөв байршуулахын зэрэгцээ давхардуулалгүй хүүрнэх, өөрөөр хэлбэл киноны баатраар хийлгэх, хэлүүлэх үйлдлүүдийг нарийн ялгаж зохиол бичихдээ найруулагчийн билгийн хараа, эвлүүлгийн техникийн боломжийг ч харгалзах шаардлага тулгардгийг О.Эрдэнэ өгүүлээд, хамгийн чухал нь мэдрэмж гэж онцлон хэлсэн юм. Сүүлийн үед кино зохиолчид дэлхий дахинд баримталж байгаа нийтлэг формат, бичлэгийн стандартыг мэдэх болсон хэдий ч киноны үйлдвэрлэлийн онцлогийг мэдрээгүй, ажлын амт шимтээс хүртэж, киноны ажлын “халуун тогоонд” чанагдаагүйгээс хангалттай бүтээл хийж чадахгүй байна гэж үздэгээ ч тэр онцоллоо.

Замын салаа

Холливүүдийн системийг зарим мэргэжилтнүүд “оддын” гэж нэрлэдэг. Хэн нэгнийг од болгох ч юм уу, эсвэл олонд танигдсан одыг тоглуулж борлуулалтаа сайжруулах бодлого барьдаг болохоор нь тэр. Европын продюсерийн систем уран бүтээлчдийг зүгээр л ажиллах нөхцлөөр хангаад л хаядаг. Ямар ч хяналт, цензур, элдэв янзын арилжааны шаардлага байдаггүй. Сүүлийн үед Дундад ази, Арабын кинонууд шуугиан тарих болсон нь харин бүс нутгийн онцлогтой уялдаатай байж мэднэ. “Мосфильмийг В.Путин Ерөнхийлөгч байхдаа төрийн статустай болгож баруун гартаа авснаар Оросын кино эргээд гараад ирлээ. Манайд яг ийм төрийн урын бодлого хэрэгтэй байна” гэж Ж.Сэнгэдорж үзэл бодлоо илэрхийлэв. Кино урлаг зах зээлийн өрсөлдөөнөөр жолоодуулж болохгүй гэж тэр үздэг юм билээ. Харин Ц.Ганбат болохоор хэдийгээр социализм Тарковский, Канчаловский, Бондарчукийг төрүүлсэн ч гэлээ нийгмийн системийнх нь хувьд таашааггүйгээ шуудхан хэлнэ лээ. “Асар их хөрөнгө зарж, маш олон кино хийсний ганц нэгхэн нь гялтайсан нь Тарковский байсан хэрэг” гэж тэр дүгнэсэн юм. Монголын киноны “алтан үе”-д манайх бүхэл бүтэн кино үйлдвэртэй байсан. Одоо ч Төрийн өмчийн харъяанд байшин нь бий. Бас 5-6 жилийн өмнө байгуулагдсан ч хаана, юу хийгээд байгаа нь мэдэгддэггүй “Монголын үндэсний кино урлагийн академи”-тай. Ж.Сэнгэдоржийн, манай төр засагт киноны бодлого байхгүй, нэгдсэн үйлдвэр ч алга, академи ч алга хэмээн цухалдсан нь үнэний ортой. Гэхдээ кино урлаг үзэл суртлын зэвсэг байхын урхагийг бид хангалттай амссан ард түмэн. Киноны хүчээр гуйвуулагдсан түүхээ одоо хэр засаж залруулж чадахгүй л яваа. Энэ учирлангаар би түүнтэй санал нийлээгүй.

Г.Цогтгэрэл

Хандлага, санагалзал

Нэгэнт манай киноныхон продюсерийн систем рүү тэмүүлсний үр дүн болж сүүлийн үед цөөнгүй продюсерүүд, энэ төрлийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг компаниуд ч төрөн гарч байна. Хамгийн сүүлчийн жишээ гэвэл “Wisdom” продакшн “Бодлын хулгайч”-ийн үйлдвэрлэлийг яг америк зарчмаар гүйцэтгэснийг найруулагч нь онцолно лээ. “Ийм нэгэн дурлал-1”, “Ийм нэгэн дурлал-2”, “Надтай гэрлээч”, “Зөрлөг” зэрэг олон кино хийгээд байгаа “ЗМН” яах аргагүй Монголын анхны продакшн компани. “Би чамд хайртай-2”-ийн продюсингийг М.Есөнмөнх хамгийн чадварлаг гүйцэтгэсэн гэж би хувьдаа дүгнэдэг. Дуучин, хөтлөгч B.A.T буюу А.Батболд “Аз ойрхон” кинондоо долоон дуу хийсэн нь саундтрэйкийн тоог тэргүүлж яваа.

Энэ мэтээр продакшний ажлууддаа бид бага сага туршлага хуримтлуулж л байна. Кино урлагийг дэмжиж хөрөнгө оруулах хүмүүст ч цөөнгүй болж буйг Г.Цогтгэрэл олзуурхсан. Гэхдээ л “монголын киноны үйлдвэрлэлийн систем” гэдэг юм төлөвших яагаа ч үгүй байна. Киноныхон өөрсдөө “сайжраад байгаа” гэх хэдий ч “Монголын кино муу” гэсэн шүүмжлэл үзэгчдийн дунд явсаар л байгаа. Урлал, үйлдвэрлэлийн алдаа мадаг нь үзэгчдээ түлхээд байна гэсэн шүүмж бас явах. Харин энэ шүүмжийг Г.Цогтгэрэл няцаасан юм. Дүрслэл, өгүүлэмж болон киноны утга санаа жил ирэх тусам л боловсронгуй болж явааг яг энэ салбартаа хутгалдаж амьдардгийнхаа хувьд тэр өгүүлж “өмөөрөнгүй” байх. Шуудхан л төгс бүтээл хийдэг хүмүүс ч гэж юу байх вэ. Гэхдээ л бидэнд “алтан үе”-ийн гайхалтай уламжлал байгаатай харьцуулбал үзэгчдийн шүүмжлэл ортой гэж бодсоноо би хэлэлгүй өнгөрсөн юм.

Нөхцөл шаардлага

“Тэнгис” кино театрынхны явуулсан “Та ямар жанрын кино үзэх дуртай вэ?” гэсэн асуулгад 35289 үзэгч саналаа өгсний 12226 нь “инээдмийн” гэж хариулсан байна. Хоёрдугаар байрт орсон төрөл нь 9887 саналтай “адал явдал”. Үзэгчдийн энэ “хошин шогийн мэдрэмж” миний өгүүлсэн өнөөх л “урлаггүй үе”-тэй холбоотой. Театр, дэлгэцийн урлагийг хошин шогийн шоу тоглолт, дивиди мюзикл зохиомжууд бүрэн орлож байснаас бэлтгэгдэн гарч ирсэн зрительд өөрчлөгдөхөд хугацаа шаардлагатай.

Санал асуулга театртаа төдийгүй уран бүтээлчиддээ ч хэрэгтэй. Кино хийх гэдэг амаргүй, өртөг зардал ихтэй үйлдвэрлэл болохоор зардлаа нөхөөд, ашиг олох бүтээл гаргахын тулд үзэгчдийнхээ сонирхлыг харгалзахаас аргагүйд хүргэнэ. Энэ нь одоо манайхны хийж байгаа кинонуудын ихэнх нь инээдмийн төрлөөр бүтээгдэж буйн цорын ганц шалтгаан.

Үзэгчдийнхээ сонирхлыг харгалзаж үйлдвэрлэсэн киног л арилжааны гээд байгаа хэрэг. Цаг үеийн болон үзэгчдийн шаардлагаар коммершл бүтээл хийсээр манай киночид энэ хэв загварт үл мэдэг автаж эхэлсэн байж мэдэх юм. Учир нь олноороо төрөн гарч байгаа бүтээлүүд өөр хоорондоо төдийлөн ялгагдах юмгүй, содон сондгой агуулга өгүүлэмжгүй, дүрслэл илэрхийллийн онцгох шийдэлгүй байгааг үзэгчид ч шүүмжилдэг. Сайхан тавьчихсан, бүх юм нь ойлгомжтой, нэг их алдаа мадаг багатай, төгсгөлд нь өөдрөг, хэппи энд хийгээд л шийдчихээд байгаа. Продюсер, “ЗМН” продакшны захирал Г.Цогтгэрэлийн өгүүлснээр, кино театрын орлогын 80-90 хувийг сурагчид, оюутнууд, тэдний насныхан хийдэг байна. “Тийм учраас манайхан коллежийн кино хийгээд байна” гэж Ц.Ганбат жишээлсэн.

Үйлдвэрлэлээс урлал руу

Киночдын өөрсдийнх нь нэрлэдгээр “кассын” кино хийхийн зорилго нь түүнийг борлуулахад оршино гэсэн үг л дээ. Энэ хандлагадаа киночид өөрсдөө ч шүүмжлэлтэй хандаж байна лээ. Уул нь кино бол шоу бизнесийн бүтээгдэхүүн төдийгүй урлаг шүү дээ. Ерөөсөө кино урлаг бүр өнгөрсөн зууны эхний хагасаас урлагийн буюу арт хаус, арилжааны гэж салаалан хөгжсөн. Арт хаус төрлийн бүтээлийг манайхны зарим нь фестивалийн гэж нэрлэдэг. “Алтан хальс” холбооныхон www.artfilm.mn сайтдаа С.Бямбаагийн “Хүсэл шунал”, Д.Бямбасүрэнгийн “Шар нохойн там”, “Ингэн нулимс”, Д.Төрмөнхийн “Нохой орон”, Ж.Биндэрийн “Алганы хээ” зэрэг 30 гаруй киног арт хаус төрөлд багтаасан байна лээ. Мэдээж, эдний сонголттой санал нийлэх хүмүүс бий, нийлэхгүй нь ч бас байгаа. Ж.Сэнгэдорж “арт хаус үндсэндээ орхигдсон” гэсэн бол Ц.Ганбат “хийхгүй л байна даа, хийхгүй байна” гээд толгой сэгсэрч байна.

“Завхралын”, “арилжааны”, “шалгарлын” гэх мэтээр нэрлэсэн монголын киноны энэ цаг үе ямартай ч тооныхоо хувьд өнөөдөртөө толгой цохилоо. Ирэх жилүүдэд улам олон кино хийгддэг болох нь эргэлт буцалтгүй л байх. Хамгийн гол онцлог нь кино бүтээх ажлыг цогц шийдэл болгож, үйлдвэрлэл, түгээлтийн шинэ түвшинд хүргэж яваа нь яах аргагүй залуу киночдын маань гавъяа. Магадгүй, эдэнд өнөөдөр “дэлхийн дэвжээ хэрэгтэй” болжээ гэвэл хөөргөж байна гэх хүн гарахгүй байх. “Дэлхийд хандан” туурвиад, мэргэжлийн урлагийн фестиваль, наадмуудад оролцож, тэндээс хамтрагчдаа олж, мөнгө хөрөнгөө босгож, жинхэнэ урлагийн бүтээл хийх эрмэлзлээ одоо эхэлсэн нь л дээр болов уу.

Эх сурвалж: “Үндэстний ТОЙМ” сэтгүүл. №45 (93)

MS: Монголын кино урлагийн талаар сонирхолтой нийтлэл байхаар нь оруулчихлаа.
Бидэнтэй хамт байгаарай.

Read More

МООДНООС ҮЛ ГАРАХ МОНГОЛ КИНО

Моодноос үл гарах Монгол кино

Амьдралын тусгал болсон монгол киноны алтан хальсан дахь үйл явдал, үг хэллэг, үзэгдэх дүрс эргээд ахуй байдалд гүн нэвчин шингэжээ. Амьдралын гэрэл сүүдэр кинонд тусч, кино нь амьдралд нэвчин алтан хальс мөнхөд эргэнэ. Моторын дуутай монгол кино моодноос гардаггүйн үнэ цэнэ, нандин нууц бидний ахуй байдал, хүн хоорондын зан харилцаа, үлгэр дууриалал, болох, болохгүйн хэм жишиг болсонд оршмуй.

Ноён зарц хоёрын “Тал нь хаачив?” хэмээх хугас еэвэнгийн хэрүүл сонгуулийн амлалтын дутуу биелэлтийг сануулах хүчтэй. Хэн нэг улс төрч, аль нэг хүчин киноны нэртэй яг адилхан “Зэрэг нэмэхийн өмнө” нь хэлсэнийг нь сануулж, хийгээгүйг нь анхааруулдаг арга болсон байх юм. Зэрэг нэмэхийг хүссэн хэн бүхэнд “Тал еэвэн хаачив?” гэдэг ончтой асуултыг бид дөрвөн жилд нэг удаа тавьдаг билээ.

Хоёулаа шар юм байж, юугаа булаацалдсан юм бэ? хэмээх анчин Балтын гайхашрал ангит нийгмийн үзэл сурталтай кинонд гардаг боловч аливаа үзэл суртлаар талцан хуваагдаж, хэтийдсэн намчирхал зэргийн утгагүйг яг голоор нь оноод хэлчихжээ. Дэн буудлын луухааны “Бидний хэн нь ч адилхан зовж байна” хэмээх санаашрал бүх дэлхийн дарлагдсан пролетариудыг өмөөрсөн үг гэхээсээ одоо цагт ажилгүйдэл, ядуурал, дээрээ суудлаа олохгүй бол дороо гүйдлээ олдоггүйн утга чанарыг илтгэнэ.

Итгэлт баян, Равсал панз, хачиг Луузан, Жамц баяны сэтгэлд мөнхөрсөн дүр, уран хорон хэв янз, хэлбэр хөдлөл баялаг бүтээгчдийн зовлон, эдийн засгийн эрх чөлөөний тунхаг гэмээр моодноос гарах ч янзгүй амьдарсаар байна. “Тамирын голын мөсийг долоох шахаж байж хураасан хөрөнгө” гэх Итгэлт баяны мөнхөрсөн дүр бизнест хичнээн бэрхшээлийг туулан давдагийн, ашиг орлого олоход хөлс хүч, оюун ухаан яаж шингэдгийг яруу тод хэлжээ. Ардын засаг хачиг Луузангийн арьс нь язрахаа шахсан хэдэн шарыг хандивт авчихаад хожим нь үнийг нь өгөхгүй буу тулган далайлгадаг агшин хэсэг хүчин төгөлдөр хэвээрээ. Хувийн өмчөө хамгаалсаныхаа төлөө баян Итгэлт, Жамц ад шоо үзэгдэж, саяхан цагааг нь идэж, хусмыг нь долоож байсан Галсан мэт нь агсам тавьдагаас муу биш сайн, үзэн ядмаар биш өмөөрч хамгаалмаар дүр болон амьдарч байна.

Монголчуудын цагаан цайлган, уужуу холч, үнэнч шударга зан суртахууны мөнхийн толь, алтан үсэг болсон монгол кино. “Тунгалаг Тамир”-ын Долгорын оронд өөрсдийгөө тавиад үзвэл Эрдэнийн асуултанд юу гэж хариулах бол оо?  Үнэн үү? гэж асуухад ихэнх нь “Худлаа” л гэнэ дээ гэж. Тэгээд кино үргэлжлэхэд их төвөгтэй болно. Эрдэнээ ч боссоо жийпэн дотор нь гааздахгүй, Долгор ч голын усанд осолдох биш бассейны усанд захирлын бэлэглэсэн гоё купальниктай наадан сэлэх байсан л дөө.

Даян хаан, Мандухай хатан, Богд хаан, Цогт тайж, Арслан тайж, Исмэл, Сатай сайд, суман дарга Эрдэнэ, нэгдлийн дарга Жамц нарын зэрэг одоогийн модон үгээр бол төрийн албан тушаалтнуудын сэтгэлд мөнхөрсөн дүрүүд бидний бахархал. Улаанмалгайт, Мянхай, Арслан тайж, Хатанбаатар, Сүх жанжин, сэлэм Тогмид, хошууч Гэлэг …Монгол цэрэг эрсийн хат зориг ханхалсан, ханагар ханагар дүр сэтгэл зүрхэнд алтан агшнуудаар бичигдсэн билээ. Шороотын Цэвээн, цахиур Төмөр, анчин Балт, гарьд Магнай, их замын дээрэмчин Хөхчоно, ацаг шүдний зөрүүг олдог Намжил, капитан Гэрэл нарын зэрэг одоогийн харь хэллэгээр бол үндэсний боевикууд, эгэл сайхан монгол эрсийн дүр зуун зуунаар амьд байна. “Ардын элч” Ариунаа, “Сэрэлт”-ийн галзуу Бумаа, “Тунгалаг тамир”-ын Гэрэл, Дулмаа, Мандухай сэцэн хатан, хороон даргын охин бүгд сэтгэл зүрхийг эзэмдсэн монгол эмэгтэйн мөнхийн дүрүүд. Монгол киноны дуунууд караоке бүхэнд эгшиглэж, монголчууд хит болгон дуулсаар л байх ая дан, гэгээн дурсамжтай.   

Болд өвгөн, Михаил өвгөн хоёрын гол гаргах бол ам бүлээ тэжээдэг амин зуулга, уг нь сайн үйлс, өнөө цагт бол хулхидах, хуурах тухай ойлголт. “Гол гаргана” гэхэд ямар ч нэмэлт тайлбар, элдэв титр хэрэггүй, бүх монгол хүн мэднэ. 

“Баяраа өөрөө л уначихсан юм байна лээ ш дээ” гэдэг нь гэмгүй хүнийг гүтгэхийн эсрэг, бусдад бурууг нялзаахыг илэрхийлсэн онч хэлц болчихсон. Хаа сайгүй л, сонин хэвлэл, сайт интернэт, коммент твиттерт ашиглагдаж байна. Хүүхдийн хүмүүжлийн тухай их юм ярьдаг, Баяраагийн эцэг Сухомлинский гэдэг чинь кино жүжигчин бил үү? хэмээх будлиан мэдэхгүйгээ мэддэг аятай даналзагчдад хандсан, маш гоё тайлбар.  

Баянхонгорт нярай нялзрайг халуун усаар шалзалчихлаа, Увсад эцгийнх нь намын харъяаллаас болж хүүхдийг нь үзэлгүй хөөж туулаа гээд эрүүл мэндийн салбарынхны хариуцлагагүй баримт сэлт маш олон байна. Тэр бүхэнд нэг гарчиг тавьж болж байна. “Чи алий газраас миний охины толгойг залгих гэж ирсэн амиитан бэ?”…

“Сэрэлт” кино үргэлж сэрээх увидастай. Амьд хүний алтан хайрцагийг нээж, хойд насандаа хонин гүрвэл болж төрсөнийг нь өврийн HD толиндоо  харан, хүний зовлонгоор бизнес хийдэг Цэндээхүү гуайн бүтээсэн дүрээс бурхны сургаалийн ченжүүд, мухар сүсгийн дилерүүдийг бурангуйг “Сэрэлт”-ээс харж дахин сэрж ухаарч болно. Маш олон хүнийг мам нь аваад явчдаг мухар сүсгийн золио эх орны дөрвөн зүг найман зовхист өдөр бүр гарсаар л байна.   

Хүрээний гудманд халуун цай, зөөлөн боов идэхийг хүсэн өнчирч яваа Бат, Хонгор хоёроос хүүхдийн тэвчишгүй хөдөлмөрийн тухай албаны хурал зөвлөгөөнөөс илүү  үнэнхүү сонирхолтой, ойлгомжтойгоор үзэж байна. “Хэдэн адуунаас болж хүн алах нээ” гэсэн цахиур Төмөрийн харамслаар үе үеийн Түгжилүүдийг хамгийн тод илэрхийлдэг.

“Өглөө” кинонд ардын жүжигчин Ням-Осор гуайн амилуулсан бөөгийн дүрээс бол өнөөгийн сонгогч, намын гишүүдийн хэв шинж нэвт харагдана. “Тэр ч өөрөө их хичээсэн юм, би ч их дэмжсэн юм” гэдэг дээ.  Тээр жил хүрээний гудамжинд нэг их бурдаг маягийн хүмүүс твиттерээр дүүрэн байна. “Барга ах дүү нараа бууж өг. Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо”. Улс төрийн өрсөлдөөний уриалга, мэдэгдэл, няцаалт үй олноороо ийм л утгатай. Олон саяын үнэтэй, хурдан буян, аргамаг хүлгийн үнэ тэнгэрт хадах тусам “Амьд адгуус гэхэд арай дэндлээ” хэмээх цоохор морины наймааны алтан агшин нүдэнд үзэгдэнэ.

Банкууд хадгаламж төвлөрүүлэх, бэлэн бус тооцооны хэлбэр нэвтрүүлэхэд янз янзын гоё рекламнаас хүчтэй алтан агшин монгол кинонд бий. Хорин сайхын шарын маань хоёр гуравхан хулгана идчихлээ гэж үү? хэмээх Жамц баяны шогшролоос илүү хүчтэй сурталчилгаа хаа байх вэ. Хатанбаатар ван Заяын гэгээнийг нэвширтэл нүдэхэд “Хоёр бурхан зодолдож байхад чимээгүй бай” гэж хүүгээ загнадаг өвгөн бол иргэний нийгмийн идэвхийг нэмэгдүүлэхэд хэрэглэх сайхан баримт болно. Богд гэгээнийг үзэл суртлын зорилгоор гэгээн дүрийг нь хэлмэгдүүлсэн хэдий ч 20 дугаар зууны Монголын түүхэн бие хүн хилсэдсэн дүрээрээ ч хойч үед сургааль хайрлана. Тамга дарсан хойноо “Би юу хийчихэв ээ?” гэсэн харуусал  хурц тод сануулга хэвээр байна.

Сэдэд агаа гэх агуу жүжигчний “Энэ дэнж дээр Далайцэрэнг барах амьтан байхгүйг олон бүгдээрээ л харлаа, үзлээ, бахархлаа Энэнээс илүү яах гэсийм” гэдгээр жил бүрийн наадмаар дэгддэг начны найрааг тод томруун шүүмжилж болж байна.  

Өөрийн биеэр шинэ хэрэглээг нэвтрүүлж ингээд идчихдэг юм гэсээр чихэр зажлах тэргүүн хатагтай, хаднаас мөсөн чихэр гуйдаг зүдүү амьдрал, ноёны бөх унагаж, ардын хүү түрүүлж болддогүй наадам олон олон баримт сэлт, жишээ тохиолдолд мөнхөд амьдрах чадвартай алтан агшнууд билээ.  

Мэдээж алдаа оноо аль аль нь бий. Үзэл суртлын үнэнч зэвсэг нь кино урлаг байсан учраас, тухайн цаг үеийн амьд гэрч болсон гэнэн  суртал гардаг л юм. Ямар нэг гол дүрийн монгол хүнд заавал нэг орос зөвлөх туслах бөгөөд өөрөөс нь өндөр нуруутай, өргөн ханхар мөртэй, огтхон ч дутагдалгүй, ерөөс шуналгүй, гэгээрсэн Петр байж таарна. Баян л бол маш муу хүн, ядуу л байвал нэн сайн иргэн байх хэв шинжит дүр кино бүхэнд бий. Хорь гучаад оны хүрээний гудманд алхаж яваа хоёр зохиолч хүүрнэх зуур араас нь 3 дугаар хорооллын есөн давхрын орой цухуйчих мэтийн бас бус зүйл ч бий. Монгол кино бидний амьдралын өчигдөр, өнөөдөр, бас маргаашийг хэлхэн холбож, гэрэл сүүдэртэй нь нүд баясган, сэтгэл хөдөлгөх увидастай. Жанжин Сүхбаатараа сүүдэр шийгээр үзмэгц хирдхийн бутарч, таран зугтаж явсан анхны монгол кино үзэгчдийн үр сад билээ, бид. Моодноос гардаггүй монгол киноны алтан хальс эргэнэ. Univision компани 20 дугаар зууны монгол киног дижитал хэлбэрт шилжүүлэн, ирээдүй хойчид алтан хальс өвлүүлж байна.
Эх сурвалж: нийлтэлч Д.Болдхуяг
http://boldhuyag.niitlelch.mn/

MS: Бидэнтэй хамт байгаарай. 

Read More

ҮЗЭГЧДИЙН ҮНЭЛГЭЭ: АНУ ХАТАН УСК

 MS: Админ ВА миний бие Ану хатан киног үзээгүй болохоор олон юм ярихгүй ээ. Гэхдээ үзээгүй кинонд өгдөг 3 хүртлэх онооноосоо тус кинонд 3-г өглөө. Учир нь түүхэн кино гэдэг утгаараа анхаарал татсан ч миний хувьд зохиолч Шүүдэрцэцэг гэдэг хүнийг таашаадаггүй, хэтэрхий комершиал хандлагатай хүн гэж санагддаг болохоор үзээгүй юм л даа. Яг үзсэн хүмүүс нь сэтгэгдэл, санал, шүүмжээ хэлнэ биз ээ. Доор нэгэн үзэгчийн их дэлгэрэнгүй үзсэн сэтгэгдэлийг орууллаа...Өөр, өөрсдийн үзсэн сэтгэгдэлээсээ хуваалцаарай..

Ану хатан үзсэн тэмдэглэл

Энэ киног зорин байж үзлээ ..
Тайз засалт, хувцас, маш сайн байлаа ... Одооны түвшинд гэхэд өөрийн хөрөнгөөр бүтээсэн гэхэд тийм байхад сайхан байнаа...
Их дэгжин санагдсаныг хэлээд юу гэх үү..
Бас тухайн хувцас нь жүжигчнийг гүй ээ мөн гоё сүрлэг харагдуулж, ийм өвөг дээдэстэй хүмүүс байлаа шүүдээ бид гэж бахархах сэтгэлийг төрүүлж байв.
Эрчүүд нь ямар сайхан эршүүд хүчтэй харагддаг юм .. Омголон гэж жигтэйхэн.. сүртэй гэж жигтэйхэн ..
Хүүхнүүд нь их гоё өмсгөлтэй юм аа.. тэгээд бас эрчүүдээсээ дутахгүймаа ..  Монголд эр эмийн ялгаварладаггүй байсныг харуулах мэт ..

Киноны үйл явцийг багцалбал::::
Ану гүнж Цорос аймгийн хунтайж Галдантай санамсаргүй тааралдана. Анхны харцаар бие биендээ дурлана. Тэгсэн Галдангийн ах Ануг өөрийн бага хатан болгохоор гуйна . Анутайгаа сууж чадаагүй байжийгаад ах нь хорлогдоно. Галдангийн ээж нь Цаст орны Лхаст очиж Галданг буцаж ирээч гэж гуйна. Галдан хувилгаан хүн болсон боловч өөрийн хайр сэтгэл Ану болон эзгүй болсон төрийг засахаар буцаж ирж Анутайгаа хуримлана..
Хуримын их дайллага дээр урьж авчирч  хас тэмдэгтэй мөнгөн товчоо хэргийн газар үлдээж Галдангийн ахыг хөнөөсөн нөхдүүдийг хөнөөж өшөөгөө авна.
Тэгээд Галдан цаашаа Ойрдын ардыг нэгтгэж, Зүүн улсыг байгуулж өөрөө хаан болно.
Нилээн овоо удирдаад явж байнуудаа гэтэл амжилттай яваад эхлэхээрээ эрэгтэй хүн ямар зан чанар гаргадгуу тэрийг гаргаж өгнө дөө ... Дүү цэвээнравдангийнхаа хайртай бүсгүй Ахайг бага хатнаар буулгаж авна.. Тэгээд л нөгөө баахан хагаралдаан үүсээд л халх малх чинь ойрдруу дайрч бас хүчээ багасгаж аваад ядаж байтал манжууд дайрдын байгааздээ ..
Тэгээд манжийн гурван бүлэг цэргийн эсрэг цэргээ гурав хувааснаар хүчээ сулруулсан юмшиг санагдсан.
Галдан бошигт "Сэтгэлдээ багтааж чадваас их багын ялгаа гэж үгүй" гэж хэлээд дайтна... 
Тэгээд дайсны гол хүчинд бут цохигддын даваан дээр Хатан нь дайрч хааныгаа оргуулахад нь туслана.
Манжийн хаан Ялагдсан юмшиг яллаа гэж хэлээд нутаг буцна.

нэг иймэрхүү дэлгэрэнгүй чалчаад хамаг нөү хау яриад байлтайн биш..
Зураг дүрслэл үнэхээр гайхамшигтай байлаа .. Их таалагдлаа..
Тэгээд бас монголын бодит түүх гэхээр их харууслаа... Уйлах шахлаа ...
Магадгүй одоо ч гэсэн хөрөнгө мөнгө горьдсон гарууд хятадуудын аргад унаад л явдаг байхдаа гэж бодлоо..Бүрр омогших сэтгэл төрөөд болдгүй ээ..

За хувцас хунарыг бол дээр бичсэн байна..
Дууны хувьд бол жаахан дутуухан боловч бүрр нэг дуугүй хаячихсангүй ... Нилээн хэдэн дуу нэммээр ч юмуу.. Гурван цагийн кино шүүдээ .. адаглаад 5 аад өөр төрлийн дуунууд оруулбал ..

Зурагт авалт их гоё байсан ... Гоё гоё дүрслэлтэй .. магадгүй компьютер график сайтай байвуудаа.. Би бас нэг юм ажигласан .. Хүмүүс хээр ярьж байхад цаана нь мал энэтэр идээшилж байвал гүй ээ мөн их гоё зохихнээ гэж .. Тулаантай хэсгүүд дээр камермэн нь дагаад гүйсийнмуу ... харжийгаа хүний нүд өвдөөд байналээ .
Тулаантай хэсгийн зураг авалт жаахан онцгүй байлаа.. яахуудээ бидэндээ бол болжил байна.. Техник энэтэр нь хүрдэггүй биз..

Жүжиглэлт::
Тулааны үед монгол баатруудын жүжиглэлт хачин сайхан болж дагаад байлдчихмаар байлаа ..
Ану хатанд тоголсон Отгонжаргал эхэндээ жаахан наалдацгүй байснаа сүүлдээ тэр нөхрийнхөө төлөө байлдахаар зориг шулуудаж байгаа байлдаанд нисэх шувуу мэт дүүлэн орж байгаа нь үнэхээр гайхамшигтай болжээ.. Галдан бошигтод тоголсон жүжигчин Мягмарын хувьд бол энэ дүр түүний амжилтын оргил болвуу.. Мягмарт дурлахаа шахлаа .. Урьд нь дүрүүдийг нь харчаад сайхан залуубэ гэж боддоггүй байсан чинь одоо  шууд дурлах гээд байнашт кжкж .. Монгол хувцас эрэгтэй хүнийг ямар гоё харагдуулдын бээ... Өвөг дээдэс минь бидэнд ямар гоё соёлыг үлдээгээ бэ ..
Ану Хатны туслах Мандарваагийн дүр бас их сайхан байлаа.. Санаа зовжийгаа гээд л .. Жаахан харамсалтай өнгөрсөн..
Баатрууд сайхан байлаа .. хэлээд юу гэхэв.. Данжили баатрыг хүн бүр магтсан харагдсан .. Магтаал үнэн байжээ..
Надад их таалагдсан дүр бас Ану хатны ээжийн дүр.. Сайхан эмэгтэй юм билээ.. Сайхан гарсан байналээ.. Аавд нь жүжиглэсэн хүнийг шүүмжилбэл алдас болох биз... Нуль их хайр .. тэгээд ялагдаад бүсээ мулталж байгаа зэрэг нь ..
Аа тээн ... Галдан хааны ээж болон түүний туслах хоёр бол чадвартай жүжигчид чадвартай л жүжиглэдийн байна гэдгийг харуулж байна.. Ээж нь Лхаст очоод Галдангаас нутагтаа ирээч гэж гуйхад нь Галдаан чи яваачдээ ээжийгээ энгэж гуйж байхад нь гэж хэлмээр санагдсан.
Галдангийн ахыг хөнөөсөн аавынх нь их хатаны дүрд тоголсон эмэгтэй бас гайхамшигтай байлаа .. Хэдхэн кадрт хэдхэн үг хэлээд киноны эхлэлд хуриман дээр алуулдаг тэр айгаад алхаж байгаа алхам нь их таалагдсан ..
Цэвээнравдангийн дүр таалагдсан боловч түүний дүүгийн дүрд тоголсон нөгөө 3 охин хамтлагын Анхмаагийн нөхрийг жүжигчин болоогүй байнадаа гэмээр санагдлаа.. Дүр төрх нь сайхан боловч дуу нь бишээ .. Үхэхдээ харин сайхан үхсээн үхсэн.
Аа тэгээд нөгөө алдарт Ахай хатанд тоголсон Батцэцэг миссийн тоглолт...Киног алсан гэхэд болно. Инээгээд л байхын инээгээд л байхын .. Ахай хатныг Цэвээнравдан хулгайлаад одоход Ану араас нь довтолгоно.. Тэгэхэд бараг баярлаад ч байгаамуу бололтой явж байналээ.. Галданд дургүй байсан Цэвээнравдангийн тагнуул байсан ч юмуудаа гэмээр ч хар өөрийн эрхтэй төрсөн. Ахай хатны дүрд тоглох гэж байсан залуу жүжигчин Дөлгөөн илүү байх болвуу гэж бодсон .. Яг инээмсэглэлтэй нь тохирсон хэсэг нь анхны зураг болох хээр зураг зураад сууж байхад Цэвээнравдан ирж уулздаг хэсэг нь байлаа.. 16тай охины айлгүй төрх мөн байна.. Тэрийг сайн гаргаад бусдыг нь болохоор тэр сайхан төрхөөрөө амь эрсэдсэн аюултай зүйлд ч инээмсэглэсээр л явна билээ .

Илүүц санагдсан хэсэг:::
Хатны амь хамгаалагч баатруудыг ерөөсөө танилцуулаагүй гаргаагүй мөртлөө үхэхэд нь нэг бүрчлэн танилцуулаад ч байгаамшиг гаргаж байгаа нь жаахан сонин санагдлаа.. Өөө энэ үхчихлээшт.. гэж хэлэх гэхийн аргагүй болж байгаам..
Мандарвааг алуулсан гэдгийг нь дуулаад шууд өөрөө ганцаараа дайсанруу очоод үхчихдэг тэр мөн эргүү толгой яа... Шүдээ зуугаад цэрэг алхаад дайржийсан бол яаая гэхсэн ..
Их хатан Ану болон бага Хатан Ахай нарын золгодог хэсэг .. Энэ их хуурамч санагдсан .. Энэ золголт дээр үед арай өөр байсан юм байнадаа гэж би сүүлийн үед ойлгоод байгаа .. Миний ойлгосноор бол ах хүн нь суудаг .. харин дүү нь сөхөрч золгодог.. Өөрөөр хэлбэл дүүгийн толгой ах хүмүүний толгойноос дор байдаг байх гэж би таамаглаад байгаа .. Золголт нь ч өөр .. яг сайн мэдэхгүй байж том том ярих тусгүй учир энгээд орхий.
Мандарваагийн үхэл... Яахуу жаахан хүүхэд аварч байгаад үхжийгаа байдлаар зөөлрүүлсэн боловч бас л утгагүй үхэл... өөрөө гүйж очоод үхчихдэг..Эсвэл би тийм аминдаа хайртайд байнуу бөө мэд ...


Чимэгтэй санагдсан зүйлс:::
Галдан нутаг орноо нилээн тэлээд дайнаас эргэж ирэхдээ Ану дээрэ очихгүй самарканд хүүхнийг өвөртөлнө.. Энэ хэсэгт хүүхэд нь өвдөөд Ану дээр орж ирдэг нь эцгийн бузар хүүхдэд гэдэг үгийг сануулна.. Энэ хэсэг их таалагдлаа..
Нэг жижигхэн хүү дайснуудын эсрэг байлдаад бөмбөгөнд оногдож үхэх нь тулахад Галдангийн баатар түүний зүрхрүү хутга шааж " Чи эр хүн " гэдгийг нь хэлээд үхүүлнэ.. Үхэхдээ гаргасан царай бол үнэхээр гайхалтай.. Уйлахаа шахсан .. Хамт үхэж байлаа шүүдээ..
Цэвээнравдангийн  дүүтэйгээ уулздаг хэсэг .. Тэр мориндээр хайнга давхиж байгаа хэсэг ямар гайхамшигтай бэ..
Аа тээн ... тэр манжийн хааны өмсөж зүүж байгаа хувцас хэрэглэл бас тэгээд ордон энэтэр үнэхээр гоё гаргаж чадсан байна

Дүгнэлт:::
Ану хатан бол эршүүд үзэсгэлэнт хатан байсын байна.. Даанч нөхрийгөө дайснууд урвагч нараас нь хамгаалж чадаагүй гэдэг нь онцгүй байлаа .. Хажууд нь сууж байгаа хатан хүн байна .. ойлгоуулаад ухааруулаад өгчихөж болсонгүй юу айн  гэж хэлмээр санагдсан .. Сүүлчийн тулаандаа бугатай багтай морио унаад дайрах тэр агшинд л тэсэр ч дэлбэртч байгаа тэр сэтгэлийг харуулж байна..
Түүхэн дээр Ану хатныг Галдангаа оргуулаад өөрөө дайны талбарт үлдэж хурууны үеээ мултартал сум харвасан гэж яриа байдаг гэсэн . Тэр харвааг сайн харуулдаг байжуудээ.. Магадгүй сайхан чимэг болох байждээ тиймүү..
Манай Монголчуудыг хооронд нь хагаруулдаг хятадуудын үр удам одоо ч байгаа шүү гэдгийг бас харууллаа..
Галдан бошигт хааныг би нээх мэддэггүй байсан .. Их том газар нутагтай байж.. Тэгээд л түүх нь их томруун үлдсэн юм байна.

Талархал:::
Ийм сайхан кино бүтээсэн уран бүтээлчдээ баярлалаа...
Ийм сайхан бүтээлээр сэтгэл баясгасан та бүхэндээ талархлаа ..
Үзээгүй нь үзэж Монголын кино урлагтаа хувь нэмрээ орууляа

Нэмэлт::::
Би сая бодож байлаа .. Цэвээнравдан Ахай хатныг булаагаад дутааж явахад араас нь Ану хатан нэхдэг... Тэр үед Цэвээнравдангийн дүү Сономравдан үлдээд тулалдана ..
Үхэхийн өмнө Сономравдан хэлэхдээ::: Намайг биш юм аа гэхэд ахыг минь тэнгэр ивээсэн байлгүй дээ гэж хэлэхэд Ану хатан харваж ална.
Цэвээнравдан  Манжийн тусламжтайгаар Галдан бошигт хаанаас хаан ширээг нь булааж аваад  30-аад жил хаан ширээнд суусан юм билээ .
Дээрх хэлсэн үгээр тус кинон дээр Цэвээнравданг хаан болсон гэдгийг харуулсан бизээ..
http://delgermaash.blogspot.com/2013/02/blog-post_27.html 

 MS:  Ер нь их л дажгүй болсон бололтой догоо..Гэхдээ л үзэх хүсэл төрөхгүй юм. За би ч яахав..Кино урлагийн мэргэжилтэн, үзэгчид үнэлэлт дүгнэлтээ хэлнэ биз ээ. 
Бидэнтэй хамт байгаарай.

Read More